Tanpa wajah

Satu-satunya kenanganku akan nenekku adalah makamnya. Satu-satunya kenangan ayahku akan neneknya adalah pemakamannya. Aku tidak tahu apa yang diturunkan nenekku kepadaku. Ayahku tidak tahu apa yang diturunkan neneknya kepadanya, tidak bisa lagi menanyakannya ketika aku bertanya.

Mungkin aku mewarisi suasana hati nenekku yang berubah-ubah. Ayahku berkisah bahwa ibunya sering berganti suasana hati. Ia menulis hal itu kepada seseorang dalam surat yang kemudian aku baca tembusannya. Zaman sekarang pergantian suasana hati dinamakan: kepekaan terhadap suasana. Suasana dikenal ada tiga: tertekan, takut, melankolis. Dari ketiga suasana, melankolis mungkin yang paling indah. Rindu kepada kampung halaman tapi lebih sedih. Mungkin nenekku merindukan negeri yang tidak dikenalnya, negeri ibunya: Tiongkok. Kerinduan yang ditularkan kepadanya oleh ibunya, yang berasal dari sana. Atau yang diwarisi dari neneknya, yang mungkin juga tidak dikenalnya.

Ayahku bercerita bahwa neneknya masih mempunyai kaki-kaki kecil yang diikat. Dengan demikian sebagai perempuan Cina ia telah memenuhi gambaran ideal seorang wanita Cina cantik. Nenek buyutku datang ke Hindia Belanda dari Kanton, kemungkinan besar bersama sebagian keluarganya, karena dalam cerita-cerita ayahku bermunculan paman-paman dan bibi-bibi Cina. Kapan ia datang ke Hindia Belanda, aku tidak tahu. Kelihatannya ia lahir sesudah 1860, ketika perbudakan di Hindia Belanda dilarang dan terjadi kekurangan buruh.

Seperti halnya orang Belanda mencari buruh dari negara-negara sekitar Laut Tengah pada tahun enam puluhan abad yang lalu, begitu juga yang mereka lakukan di pantai-pantai Tiongkok seratus tahun sebelumnya. Dan seperti banyak buruh dari Laut Tengah yang bermukim untuk selamanya di Negeri Belanda, begitu juga yang dilakukan para pendatang di Hindia Belanda. Mereka datang dalam perahu-perahu reyot, dan orang menamakannya ‘koelie’. Aku tidak tahu nama nenek buyutku. Mungkin ia memakai Nio dalam namanya: perempuan.

Ayahku berusia kira-kira empat tahun ketika neneknya meninggal. Tubuh neneknya pasti kecil, tapi dalam ingatan cucunya peti matinya besar dan dibuat dari kayu jati dan berat. Di bawah pimpinan ibunya, orang membuat masakan Cina dan mempersembahkannya kepada para dewa. Ayahku, dua kakak laki-laki dan dua kakak perempuan dilumuri kapur di belakang telinga. Garis-garis kapur itu harus melindungi mereka terhadap roh-roh jahat selama upacara pemakaman.

Siapa lagi yang hadir pada upacara itu? Apakah nenek buyutku meninggalkan seorang suami, ataukah lelaki itu sudah meninggal atau mungkin hidup bersama perempuan lain, yang lebih muda?

Peti diangkat ke atas cikar dan diantar ke tempat pemakaman di Soerabaja. Dengan sebuah upacara Cina perempuan dengan kaki-kaki kecil dititipkan pada tanah, bunga-bunga ditabur dan seorang anak laki-laki kecil melihat bagaimana piring-piring dengan makanan persembahan diatur mengelilingi makam. Seleranya timbul, ia lolos dari perhatian para pelayat dan makan dari hidangan lezat di seputar makam neneknya. Mungkin para dewa dalam kebaikan mereka mengizinkan bocah kecil itu berada di antara mereka?

Seandainya mereka hadir, para dewa itu, dan seandainya mereka marah karena seorang anak kecil makan dari hidangan mereka, mungkin di sinilah letak petunjuk untuk nasib getir yang menanti si bocah kelak. Tapi aku tidak percaya itu. Tepatnya: aku hampir tidak percaya. Itu agak lebih banyak ketimbang tidak percaya sama sekali. Karena aku tidak tahu pasti apakah mereka benar-benar ada, para dewa itu, dan apakah mereka hadir pada pemakaman nenek ayahku.

Aku harap mereka hadir. Bahwa merekalah yang menentukan nasib ayahku. Aku berharap begitu karena aku mencari ketidakbersalahan manusia, keluargaku.

Aku mengenal wajah nenek buyutku dari pihak kakekku dari foto-foto. Aku bahkan tahu namanya: Rabina. Menurut ayahku ia orang Madura. Menurut seorang bibiku, yang menulis sejarah keluarga kami, ia orang Jawa Timur, anak Pak Grimin dan Sayeh. Banyak orang Jawa Timur berasal dari Madura. Rabina tinggal di satu tempat di pojok Timur Pulau Jawa, ketika sepuluh tahun sebelum penghapusan perbudakan, seorang pria muda bernama George Birnie meninggalkan Negeri Belanda dengan kapal layar menuju Hindia Belanda. Ia kemudian membuka sebagian tanah Jawa Timur dan menanaminya dengan kopi dan tembakau. Ia menikahi Rabina, suatu hal yang istimewa pada waktu itu, dan Rabina memberinya delapan orang anak: anak-anak Indo. Mereka dikirim ke Negeri Belanda untuk pendidikan mereka. Rabina kemudian juga diajak ke Negeri Belanda oleh George yang memimpin imperium Birnie dari sana. Wanita itu menguasai dapur di rumah keluarga, di lantai bawah tanah. Tuhanlah yang tahu apa yang dirasakannya.

Dalam kronik keluarga ditulis bahwa George meninggal di negeri Belanda, tetapi tidak ada catatan mengenai nasib Rabina. Penulis kronik hanya memetakan imperium Birnie. Jadi aku tahu apa yang dilakukan para pria. Aku tahu bahwa mereka menamami bidang-bidang tanah di Hindia Belanda. Aku juga tahu bahwa nenek buyutku Rabina masak untuk suami dan anak-anaknya dan bicara bahasa Belanda yang salah-salah dan lucu. Selebihnya aku tidak tahu apa-apa. Sekali lagi: bagaimana perasaannya di Negeri Belanda? Asing? Ataukah ia merasa nyaman di mana pun, selama ia bersama suaminya? Aku menduga Rabina kembali ke Hindia Belanda sepeninggal suaminya dan meninggal di sana. Aku harap begitu, sebab, menurut orang-orang Indo tua, tanah di sana lebih hangat.

Anak keempat George dan Rabina bernama Willem dan lahir tahun 1868 di Djember, Jawa Timur. Indo asli ini menikah dengan saudara sepupunya, wanita dari cabang lain keluarga Birnie. Mereka memperoleh dua orang anak. Aku tidak tahu berapa lama mereka menikah. Secara hukum mungkin seumur hidup. Tapi mereka hidup terpisah. Itu terjadi ketika Willem berjumpa dengan nenekku, anak perempuan dari wanita yang mempunyai kaki-kaki kecil. Ia kemudian hidup bersama dengan perempuan itu, ‘samenleven’, menurut istilah ayahku. Orang lain akan mengatakan: ia mengundang perempuan itu tinggal bersamanya, sebagai pengurus rumah tangga. Dan mengambilnya sebagai ‘nyai’, istilah Indis yang menarik untuk seorang gundik.

Menurut ayahku ia lahir tahun 1893 di Kediri, Jawa Timur, dan bernama Sie Swan Nio, dengan nama keluarganya di depan. Tetapi akte pengakuan ayahku sebagai anak dalam 1925 mencantumkan: Sie Swan Nio, tanpa pekerjaan, beralamat di Soerabaia, Koninginnelaan 3, usia menurut pengakuannya tiga puluh dan lima tahun dan tidak kawin. Berarti tahun kelahirannya 1890? Bisa jadi karena alasan tertentu, uang mungkin, ia berbohong kepada notaris mengenai umurnya.

Jika ia lahir tahun 1890 sesuai keterangannya, ia dari tahun Macan. Kalau ia dari tahun 1893, berarti ia dari tahun Ular.

Ada perbedaan besar antara perempuan yang lahir di tahun Macan dan mereka yang lahir di tahun Ular. Wanita Macan lahir sebagai feminis dan karena itu paling tidak disukai di kalangan Cina kuno. Wanita Ular misterius dan sensual. Hari kelahirannya pasti: 23 Juli, batas antara tanda zodiak Cancer dan Leo menurut astrologi barat sekarang. Ayahku pasti mengingat tanggal itu dengan baik, di kemudian hari, ketika ia sendirian di Negeri Belanda, terpisah untuk selamanya dari keluarganya, karena ia harus melarikan diri dari orang Indonesia sesudah perang.

Sie Swan Nio sudah mempunyai anak sebelumnya, putri seorang pria Cina. Aku tidak tahu apakah ia menikah dengan pria itu. Aku hanya tahu bahwa lelaki itu kecanduan judi. Mungkin juga ini hanya karangan ayahku. Ada teori yang mengatakan bahwa sesudah perceraian, orang mencari seseorang yang mirip dengan pasangan hidup yang lalu, atau memiliki sifat-sifatnya yang paling menonjol. Dalam lakinya yang kedua, nenekku menemukan seorang penjudi lagi.

Dia, Willem, putra yang beruntung dalam imperium perkebunan Birnie yang kaya dan termasyhur, menurut ayahku memiliki dua belas bedil berburu yang digantung di tembok. Menurut cerita, orang Indo suka berburu. Mereka berburu celeng, babi hutan. Nenekku pasti sering melihatnya berangkat untuk berburu di hutan. Tapi mungkin hutannya terutama merupakan kumpulan alamat-alamat, dengan teman-teman perempuan, dan merekalah korban buruannya.

Menurut ayahku, Willem memiliki kapal uap, usaha binatu dan praktek pengacara. Sesudah itu aku membaca dalam catatan sejarah keluarga bibiku bahwa kakekku adalah enfant terrible, anak nakal keluarganya, bahwa ia mengarang rencana, supaya dapat meminjam uang dari kas keluarga. Tambang batu bara di Borneo, hal-hal semacam itu. Dalam perjalanan ke Negeri Belanda dan kembali ke Hindia ia selalu mampir di kasino di Monaco.

Sang bon vivant tidak mengikuti jejak ayahnya, George, dan tidak pernah mengakui kelima anak yang dilahirkan Sie Swan Nio. Karena itu nenekku sendiri melaporkan kelahiran ayahku, si bungsu. Menurut aktenya ia menunggu sampai saat terakhir, karena bayinya sudah berumur tiga bulan. Undang-undang di kala itu tidak mengizinkan jangka waktu yang lebih lama untuk pelaporan seorang anak. Mungkin selama itu ia berusaha membujuk lakinya untuk mengakui anaknya, agar setidak-tidaknya anak emasnya, anak kesayangannya, dapat menjadi ahli waris dengan masa depan penuh kesempatan gemilang.

Mungkin nenekku lahir dalam tahun Macan dan ia mempertikaikan pengakuan anak yang terakhir dan sang pemburu selalu mengatakan bahwa ia akan mempertimbangkannya dan selalu saja ia lupa, dengan botol wiski di mulutnya. Dalam kronik keluarga tertulis bahwa kakekku pada akhir hidupnya ditempatkan di bawah pengawasan keluarga. Ia menerima uang saku 600 gulden setiap bulan dan selanjutnya tidak boleh mencampuri urusan bisnis keluarga. Ketika sang penjudi meninggal sebelum Perang Dunia Kedua pecah, ia meninggalkan hutang semata-mata.

Mungkin nenekku lahir dalam tahun Ular dan ia menderita karena ketidakhadiran lakinya. Mungkin ia tidak menerima cukup uang untuk bisa hidup pantas. Aku tidak tahu apakah mereka saling mencintai. Kalau memang kakekku mengambilnya sebagai pengurus rumah tangganya, maka kemudian ia menjadi teman tidurnya. Sebagai teman tidurnya ia dapat mengatakan, atau percaya, bahwa ia bukan lagi seorang pengurus rumah tangga. Bahwa ia adalah istri orang penting, toean besar, seseorang dengan uang, kuasa dan wibawa.

Toean besar tidak mempunyai kuasa untuk menceraikan saudara sepupunya. Istrinya yang pertama ini, yang memberinya dua orang anak resmi, menolak untuk bercerai. Mungkin itu karena saham-saham dalam modal keluarga. Atau mungkinkah nenekku merasa bahwa hatinya selalu tertaut pada saudara sepupunya? Keakraban sejati hanya mungkin ada antara dua orang, begitu bunyi I Ching, Buku Perubahan, warisan lama dari Khonghucu dan murid-muridnya, satu-satunya pasporku ke alam pikiran nenek moyangku yang orang Cina: di mana ada tiga orang, akan ada kecemburuan dan satu di antara mereka harus berlalu.

Ayahku bercerita bahwa ibunya dalam tahun-tahun perang beralih dari kepercayaan Khonghucu ke agama Kristen. Artinya: ia mulai membaca Alkitab, dalam bahasa Melayu. Mungkin ia mencari penghiburan untuk kesedihan yang diakibatkan putranya yang bungsu dengan ide-ide politik pro-Belandanya yang tidak perlu, dan terutama dengan aktivitas perangnya.

Ketika orang Jepang memasuki Hindia Belanda, pada pemboman pertama kota Soerabaja separo rumah rusak. Keluarga ayahku harus mengungsi ke tempat lain di kota. Kakaknya yang sulung, yang ditunjuk sebagai walinya, memperoleh bukti-bukti identitas Tionghoa, sehingga keluarga itu dapat melalui perang dengan tidak terlalu banyak kesulitan. Seluruh keluarga, yang berpikir secara Indonesia, percaya ramalan Jayabaya: bahwa sesudah tiga tahun kekuasaan kuning akan kalah dan bangsa Indonesia akan merdeka. Tetapi anak emas nenekku telah kehilangan ayahnya pada usia yang terlalu muda dan mengidolakan ayahnya, Willem yang ‘asli Eropa’ dengan paspor Belandanya. Sudah tiga tahun ayahnya meninggal, ia sendiri berumur 17 tahun dan ia bukan orang Tionghoa bukan orang Indo bukan orang Belanda. Ia dipenuhi kebencian terhadap orang Jepang dan masih lama memendam duka atas kehilangan dua belas jambangan Cina besar pada waktu pemboman.

Apa lagi yang dilakukan nenekku di masa perang kecuali membaca Alkitab? Ia memperoleh penghasilan dengan membuat kecap di halaman belakang rumah. Semasa pendudukan Jepang putri kembarnya bekerja sebagai pelayan di suatu tempat yang juga didatangi perwira-perwira Jepang. Mereka membawa pulang uang dan ketika ayahku memprotesnya, ibunya berkata: ‘Diam kau. Kita harus makan.’ Ketika ayahku sebagai pemuda berusia dua puluh tahun pulang dengan gajinya sebagai serdadu dan mau memberinya kepada ibunya, ia berkata: ‘Aku tidak mau menerimanya. Ada darah melekat pada uang itu.’

Aku mendengar cerita itu berpuluh-puluh kali dari ibuku, seorang sahabat pena Belanda ayahku, yang diperkenalkan kepadanya oleh seorang serdadu Belanda dari Selatan Negeri Belanda.

Orang Jepang menyerah dan tentara Belanda berusaha menguasai Hindia kembali dengan apa yang mereka namakan Aksi Polisionil. Orang Indonesia tidak mau dikuasai lagi, mereka mengangkat senjata dan kekacauan terjadi di Hindia, yang kemudian menjadi Indonesia. Ayahku memilih pihak Belanda – bukankah almarhum ayahnya yang tidak mau mengakuinya juga orang Belanda – dan ikut Aksi Polisionil Pertama. Ia menghantam ranjau darat dan harus tinggal di tangsi pada Aksi Polisionil Kedua.

Aku tahu itu semua dari memoarnya, yang pernah ditulisnya atas permintaanku. Satu hari ia pulang cuti. Menurut ceritanya ia sedang memakai seragamnya dan membawa senapan. Aku tidak tahu apakah itu bisa, sebab bila seorang tentara cuti, ia harus meninggalkan senjatanya di tangsi. Ia mendengar seorang bayi menangis, menengok di kamar belakang dan melihat anak kecil dengan raut muka Jepang. Ia mengangkat senapannya, mengisinya dengan peluru dan membidikkannya ke sang bocah. Para pembantu berteriak-teriak dan mohon ampun. Ia pergi, sangat terhina karena kakak perempuannya telah melahirkan anak dari seorang perwira Jepang, seorang musuh.

Ke mana ia pergi, di mana ia biasanya berada? Di tangsi? Menurut memoarnya ia sering keluyuran di kota, di mana kelompok-kelompok kecil mulai saling menyerang. Ia tidak menulis bahwa dan bagaimana dalam masa yang kacau itu pacar kakaknya, seorang perwira Jepang, dibunuh pada suatu malam di kota.

Kelak di Negeri Belanda, ketika kami duduk mengelilingi pemanas batu bara dan mendengarkan kisah-kisah perangnya yang setiap malam diceritakannya, ia menyebut kakaknya Lea seorang kolaborator, perempuan penghibur, pelacur Jepang. Sebagai anak kecil sia-sia aku mencoba memahami apa yang dimaksudnya. Dan bertahun-tahun kemudian aku mulai bertukar surat dengan dia, Tante Lea. Aku menjadi salah satu dari Indo Generasi Kedua yang membuat perjalanan mencari akar diriku ke Indonesia. Di samping itu seorang penulis harus mempunyai kerangka untuk cerita-ceritanya, sebanyak mungkin suara mengenai hal yang sama, dari sudut pandang yang berbeda-beda.

Selama lima minggu aku tinggal di rumah Tante Lea, yang paling dekat dengan nenekku karena ia merawatnya praktis sampai akhir hidupnya. Sekarang ia tinggal dalam rumah baru di sebuah jalan di daerah dekat Stasiun Gubeng di Surabaya. Tante Lea tinggal di situ dengan putrinya yang setengah Jepang, yang dinamakannya Josta, mirip nama ayahnya, perwira Jepang Josida.

Josta mempunya tiga orang anak dari pria Cina, seorang pemborong bangunan yang bekerja keras yang datang beberapa kali dalam seminggu dan kadang-kadang menginap. Istrinya yang pertama tinggal di tempat lain di kota. Sama seperti nenek kami, Josta juga seorang gundik, wanita piaraan, meski dalam semacam varian Cina-Buddha.

Anak laki-laki Josta, Joshi, mempunyai satu angan-angan: mengunjungi Jepang, negara kakeknya yang tidak dikenalnya. Wanita cantik idealnya adalah wanita Jepang. Sebuah kalender dengan model-model Jepang tergantung di atas tempat tidurnya. Anak perempuan Josta, Linda, suka hal-hal yang Cina dan pacarnya seorang pemuda Tionghoa. Setiap malam sepulang dari pekerjaannya ia ramai bercerita mengenai apa yang dialami, yang akan dikerjakan, yang disukai dan yang tidak disukainya. Orang mengatakan ia mirip nenekku, Sie Swan Nio. Tapi Linda banyak ketawa, dan ayahku mengatakan bahwa ibunya jarang tertawa. Putri bungsu saudaraku Josta bernama Ervina.

Kalau ketiga nama disimak dalam urutan usianya, bedanya tampak: Joshi, Linda, Ervina. Yang pertama membawa jejak-jejak kakeknya yang tidak dikenalnya dalam namanya. Yang kedua nama yang bagus untuk seorang gadis Tionghoa modern. Yang ketiga bunyinya Indonesia.

Aku tidak merasa nyaman di jalan-jalan di Indonesia. Tapi aku senang di teras depan rumah bibiku. Mungkin karena serambi depan mengingatkan aku pada cerita-cerita ayahku mengenai Hindia Belanda. Aku duduk di situ sepanjang malam dan berjam-jam melihat cecak-cecak di dinding. Kadal tembok ini di tahun enam puluhan selalu tergantung dalam bahan kuningan di dinding rumah orang Indo di Belanda, sekarang mungkin masih begitu di rumah orang-orang Indo tua.

Tante Lea sering berada di dapur, di mana ia setiap hari mendengarkan wayang di radio dan mengerjakan tugas-tugas rumah tangga ringan. Malam hari ia mengunjungi aku di teras depan, berdiri di belakangku dan selalu menyapaku dengan pijatan tangannya pada bahuku, leherku, yang kaku Belanda, dalam penantian tegang akan cerita-ceritanya.

Aku harus menunggu berhari-berhari, berminggu-minggu, cerita mengenai Josida, perwira Jepang, yang begitu dibenci oleh ayahku. Cerita itu sampai kepadaku dalam dua versi. Pertama-tama dalam versi saudaraku Josta, kemudian dalam versi bibiku Lea.

Josta berkisah, sambil mengepel lantai, bagaimana ayahnya yang tak dikenalnya pada suatu malam membeli rokok. Jepang telah menyerah dan serdadu-serdadu Jepang menunggu pemulangan ke negeri mereka. Waktu itu masa ‘Bersiap’: beberapa orang Jepang bertempur, bersama-sama dengan orang Indonesia melawan Belanda, yang lainnya bersembunyi di gudang-gudang pelabuhan atau di rumah-rumah yang pernah mereka sita ketika menduduki Hindia Belanda. Ada juga yang bersembunyi di rumah pacarnya, seperti Josida.

Kebanyakan orang Indonesia tidak mengganggu orang Jepang, tapi ada juga desperado berkeliaran, orang nekat, termasuk orang Indo yang masih ingin menyelesaikan urusan dengan bekas musuh mereka. Ya, seperti ayahku. Orang Jepang yang malam hari masih berkeliaran di jalan sendirian benar-benar tolol. Karena itu Josida tidak pergi sendirian, tapi ditemani saudaranya, juga seorang perwira. Tante Lea menantinya, tapi tidak melihatnya kembali. Ia pergi mencari dan mendengar bahwa ada orang yang kedapatan mati di pasar. Wajahnya rusak, pada waktu identifikasi dia hampir tidak bisa dikenali kembali. Dia saudara Josida.

Dan Josida sendiri?

Ja, lari tentunya. Dia tidak berani kembali, toh. Mama masih mencoba mencarinya, sampai jauh sesudah perang. Sampai di Tokio, kamu tahu jauhnya seperti apa, lewat perantaraan orang-orang lain. Tapi ia tidak pernah lagi mendengar kabarnya. Kasian ibuku, ya.

Berhari-hari kemudian, di serambi depan, sebelum aku pulang ke Belanda, bibiku Lea menemaniku duduk. Ia tidak menyapaku dengan jari-jarinya yang memijat, ia ingin bercerita sesuatu. Tanpa berkata-kata ia memandang ke depan, ke jalan yang gelap dan sepi. Ia meletakkan tangan-tangannya yang tua di pangkuannya, dan ia bercerita bahwa pada suatu malam Josida pergi membeli rokok. Di luar berbahaya, jadi ia ditemani saudaranya. Itu terakhir kali ia melihat Josida yang dikasihinya, karena mereka tidak kembali. Berdua mereka mati di pasar, wajah mereka dirusak dengan senjata tajam.

Berdua?

Ya, berdua. Sesudah Josida bibimu tidak pernah mempunyai laki lain. Tapi aku punya Josta, dan Josida terus hidup di dalamnya, jadi ia selalu berada di dekatku. Linda mirip omamu, kamu tahu ia ingin pergi ke Cina. Dan Joshi, dia rupanya mirip sekali dengan kakeknya, karena itu ia memimpikan gadis Jepang dan negeri Jepang.

Tapi Josta mengatakan hanya saudaranya Josida yang ditemukan mati.

Ya, aku tidak menceritakan semuanya padanya. Kasian toh dia. Tapi sekarang dia tidur, jadi aku sekarang bisa cerita padamu. Kau bisa punya suami yang tidak selalu di rumah, atau kekasih yang meninggalkanmu. Tapi siapa yang mau punya ayah tanpa wajah.

Alih bahasa: Widjajanti Dharmowijono. Hak cipta © 2001 pada Alfred Birney. Terjemahan di atas dimuat di majalah mingguan Femina no. 33, 16-22 Agustus 2001, Jakarta

Yournael van Cyberney live op de Pasar Malam Besar

Lezing Studiedagen Indische Nederlanders VI dd 25 & 26 juni 2001: Het Indische na Indië; de onwettige tak van de Indische letteren binnen de Nederlandstalige literatuur, en de dominantie van Indische herinneringsliteratuur ten opzichte van hedendaagse Indische literatuur.

Wanneer je als thema ‘Indisch na Indië’ kunt bedenken, dan moet dat een grond hebben. Je zegt eigenlijk dat er ooit een Indië was en dat er iets Indisch over is gebleven. De opvatting dat Indië als bestuurlijk model vanzelfsprekend dominanter was dan Indië als mengcultuur klinkt erin door. Zou je Indië als mengcultuur vanzelfsprekend laten prevaleren boven Indië als bestuurlijk model, dan kon het thema genoemd worden: ‘Indisch nu na Indisch toen’.

Maar het thema luidt thans ‘Indisch na Indië’ en ik zou dan als subthema kunnen bedenken ‘Indisch na de Indische literatuur’. Dat zou dan suggereren dat de Indische literatuur passé is, maar dat er nog wel iets ‘Indisch’ nagalmt. Indische literatuur zou onlosmakelijk verbonden zijn aan Indië als bestuurlijk model en niet aan een gemengdcultureel erfgoed. Indische literatuur zou per definitie synoniem zijn aan koloniale literatuur met als krachtigste argument het Nederlands als voertaal. Omdat het Nederlands als taal ook invloeden heeft ondergaan uit het Maleis, zou je verwachten dat de Nederlandse literatuur eveneens dergelijke invloeden heeft ondergaan. Dat is niet zo, men doet alleen alsof. Men wappert wat met de namen Multatuli, Couperus en Haasse en laat het daar dan wel ongeveer bij. De rest vindt men al gauw te exotisch, om niet te zeggen: te Indisch.

In het ideaalste geval is de Indische literatuur algemeen bekend bij iedereen van wie aangenomen mag worden dat zij verstand van Nederlandstalige literatuur hebben. De nagalm vormt geen coda op een refrein maar een brug naar een volgend couplet binnen een literatuur waarin geen sprake meer is van enige dominantie van welke cultuur dan ook. Met dit Utopia in mijn hoofd ben ik ooit aan mijn literaire loopbaan begonnen. Helaas moest ik tot het inzicht komen dat beroepslezers nog ver zijn verwijderd van zoiets als multicultureel lezen.

Schrijven vanuit verschillende culturen is bijna vanzelfsprekend voor een Indische schrijver, ook als hij of zij zich dat niet bewust is. De huidige aandacht voor schrijvers ‘tussen twee culturen’ is een trend dat het idee ondersteunt dat schrijvers met een diverse achtergrond in een literaire sandwich gevangen zitten. Het is echter niet de schrijver maar de gemiddelde beroepslezer die zijn eigen tanden stukbijt vanwege het beperkte leesvoer dat hem ooit tijdens zijn studietijd werd voorgezet.

Wie worden geacht verstand van literatuur te hebben? Dat zijn zij aan wie mensen die autoriteit toekennen dan wel zij die zich iets dergelijks aanmeten. Ik noem de dames en heren wetenschappers en critici, kortom wie met een zekere regelmaat iets op papier zet dat gaat over literaire kwesties. Voor het gemak zal ik dus maar even voorbijgaan aan het peloton ijdeltuiten dat in commissies gaat zitten om literaire prijzen te verdelen, stipendia te verstrekken en de auteur aan te wijzen voor het schrijven van zoiets als het jaarlijkse Nederlandse boekenweekgeschenk. Want die lui gedragen zich aldoor vaker als slaven van handelaren in euro’s, vis en oud papier.

Nu is het zo, dat wetenschappers soms als criticus optreden en dat critici soms een wetenschappelijke achtergrond hebben. Eén pot nat zou ik dat stel niet willen noemen, maar als u ze zo wilt zien, dan vind ik het best. Toch maar even iets verduidelijken. Want wat u als lezer van ‘Indische literatuur’ op uw bord krijgt, is namelijk eerder door de handen van deze zogenaamde ‘smaakmakers’ gegaan, suffig leunend tegen sorteermachines via welke de afgrijselijkste boeken bijkans het eeuwige leven gekregen hebben en de mooiste een wiegendood gestorven zijn.

Critici zonder wetenschappelijke achtergrond heb je ook. Die zijn doorgaans naïef, om niet te zeggen onnozel. Ze steken hun natte vinger in de lucht om te zien uit welke hoek de wind waait en rammen dan hun verplicht nummertje uit de laptop aan de keukentafel, met het bordje gestolde Brinta naast zich en jengelende kinderen om zich heen. Is de trend feministisch, dan bespreken ze elke feministe positief en elke machoschrijver negatief. Is de trend multicultureel, dan krijgen elke Saïd en Rachida bij voorbaat een plus voor hun bordenwasserproza en elke Jan en Katrijn bij voorkeur een min voor hun boerenkoolpoëzie.

Ik heb het nu over de doorsnee boekbespreker. Als ik u vertel dat daar een zooi zuiplappen onder zitten wier smaakpapillen geen onderscheid kunnen maken tussen sambal trassi en tomatenketchup, dan kunt u zich misschien voorstellen dat voor hen de rames van de Indische literatuur zonder meer op de multiculturele menukaart geplempt kan worden tussen de souflaki, de couscous en de vlammetjes van Piet Patat op Mallorca. Een boekbespreker met een dergelijk referentiekader bezit een macht die te vergelijken is met de douanier die beslist wie er wel en wie er niet de grens over mag. Gezag heeft zo’n boekbespreker zelden, tenzij die voor een gezaghebbende krant schrijft en daardoor enig gezag krijgt toegeschreven. Dán wordt zo iemand een onuitstaanbaar dom boegbeeld van een schip dat uiteindelijk naar de pijpen danst van de Heeren Zeventien van de Nederlandse literatuur: zij die wel eventjes zullen uitmaken wie er wel en wie er niet op de scholen worden gelezen.

Momenteel het zo, dat in heel literair Nederland er niet één vaste boekbespreker rondloopt met werkelijke kennis van zaken waar het gaat om Indische literatuur. Wordt er een of ander boek gelanceerd dat in de ogen van de hoofdredacties van de gezaghebbende kranten waarschijnlijk wel de moeite van het bespreken waard is, dan wordt een zogeheten ‘kenner’ van het genre gevraagd een recensie te schrijven. Het gaat dan vaak om dikke boeken, want, zo denkt men in de redactielokalen: de uitgever heeft er veel poen in gestopt, dus dan zal het ook wel wat zijn. Een voorbeeld hiervan is mijn bloemlezing Oost-Indische inkt uit 1998. De uitgever besteedde veel aandacht aan het uiterlijk, hing er een serieus prijskaartje aan en de grote kranten hingen direct aan de telefoon van enkele gezaghebbende wetenschappers.

Geven krantenredacteuren hiermee impliciet aan de beperkingen van hun vaste boekbesprekers te kennen? Hoe dan ook: in elk geval weten ze dat er een groot publiek is voor boeken met een Indische uitstraling. Heeft een wetenschapper nou toevallig even een middagje tijd en kan hij of zij met een recensie invloed uitoefenen op de weg die zo’n boek aflegt, dan krijgt het leespubliek opeens een stuk onder ogen van een recensent die voor de rest van het jaar de mond maar weer houdt. Het gaat hier veelal om overzichtswerken met betrekking tot de Indische literatuur. Voor contemporaine prozawerken komt deze zogenaamde autoriteit niet in actie. Hij of zij verlaagt zich niet tot zoiets ordinairs als zeg een maandelijkse boekbespreking. Men beweegt zich op een ander niveau om zo te zeggen. Dus niet tussen de koffiedames en postbodes op het redactielokaal van een krant maar tussen de koffieautomaten en kopieermachines van een of andere universiteit of instituut.

Wat spoken zij daar dan wel niet uit? Nou, ze wisselen artikelen uit, maken elkaar onsterfelijk in de voetnotengalerij en laten bijvoorbeeld elk kwartaal iets van zich horen via hun orgaan, in het onderhavige geval getiteld Indische Letteren met een grote L. De titel van dat kwartaalblad is listig gekozen, want Indische letteren met een kleine L is een onwettige, dus niet erkende literaire tak aan de boom van de Nederlandstalige letteren. De oprichters van het kwartaalblad Indische Letteren hebben als het ware beide, dus de term én de naam, geclaimd. En dat is nogal arrogant voor een stel discipelen dat na het verstrijken van de dertiende jaargang in 1998 het eerste nummer van de véértiende jaargang wederom liet verschijnen in 1998. Deze omissie vond plaats in maart 1999. Met de millenniumwisseling in zicht zullen de schatbewaarders van de Indische letteren ongetwijfeld hebben gezien dat de houdbaarheidsdatum van hun tijdschrift eigenlijk al was verstreken. Ze zijn dan ook niet zelden laat als er werk aan de winkel is. Zo bestaat de Tweede Generatie Indische schrijvers bijvoorbeeld al even lang als de club rond het tijdschrift Indische Letteren, maar een serieus overzicht van deze groep schrijvers zal men in geen der jaargangen aantreffen.

Het tijdschrift Indische Letteren is zich ooit gaan opwerpen als hoeder van de koloniale literatuur. Indische Letteren blikt voornamelijk terug. Dat is logisch, maar het getuigt eveneens van een verregaande kortzichtigheid. Indië bestaat dan wel niet meer, maar het Indische toch zeker wél. Een beetje meer bij de tijd blijven en vooruit kijken zou dus wel wenselijk zijn, wil je als literaire tak serieus genomen worden.

Een vraag: hoé kijken ze bij het tijdschrift Indische Letteren terug? Antwoord: voornamelijk domweg inventariserend zonder ooit maar tot een duidelijke formulering te komen van wát Indische literatuur nou eigenlijk is. Zij kunnen het hun vakgenoten die zich louter met de Nederlandse polderliteratuur bezighouden in elk geval níet uitleggen. En wie niet kan uitleggen waar-ie mee bezig is, die wordt natuurlijk niet serieus genomen. Met als ernstig bijkomend nadeel dat dientengevolge ook hedendaagse Indische schrijvers niet serieus genomen worden.

Wat behelzen de Indische letteren nou eigenlijk? Het antwoord luidt: een heleboel. Méér dan zelfs de meest verwoede lezer lief is. Zo wemelt het al van de onduidelijkheden rond de betekenissen van prekoloniale, koloniale, postkoloniale, neokoloniale, Indisch-Nederlandse of Nederlands-Indische, kortom: de Indische letteren. Wat is wat? Weet u het? Nou, zij weten het niet. Als canon zijn de Indische letteren een janboel, die enerzijds breder moet worden gedefinieerd en anderzijds door strengere specifieke literaire eisen moet worden beperkt tot een overzichtelijk geheel, opdat men ook in de Amsterdamse Grachtengordel enig idee krijgt waar we het nou eigenlijk over hebben.

Rob Nieuwenhuys als godfather van de Indische literatuur heeft ons met zijn Oost-Indische Spiegel in 1972 een overzichtswerk geboden dat handelt van de vroegste scheepsjournalen tot en met de werken van zo’n beetje de laatsten die in Indië dan wel in een kersvers Indonesië geboren zijn. Het standaardwerk lijkt compleet en solide, is bijzonder leesbaar maar rammelt aan vele kanten. Schrijvers met nauwelijks meer talent dan een redacteurtje van een buurtkrant krijgen van Pak Rob een eervolle vermelding, terwijl anderen met waardevolle boeken naar de prullenbak worden verwezen. Onze beroemde Pak Rob heeft – aantoonbaar! – lang niet alles intensief van a tot z gelezen, hij heeft het ons alleen maar op de mouw weten te spelden, wat op zich wel een aardige apenstreek genoemd kan worden.

Rob Nieuwenhuys heeft eens verklaard dat het maar eens afgelopen moest zijn met de Indische literatuur en trok op de gok een streep onder de laatste naam die aan de overkant was geboren: een zekere Kester Freriks. Deze schrijver heeft dit blijkbaar zo zeer als een compliment opgevat dat hij in zijn dorst naar literaire onsterfelijkheid Indië tenslotte maar ‘eeuwig’ is gaan noemen. Dat Rob Nieuwenhuys in een later stadium de lijn doortrok naar de Tweede Generatie in een bescheidener overzichtswerk, getiteld Oost-Indisch Magazijn, geschiedde op instigatie en met medewerking van Bert Paasman en Peter van Zonneveld, twee redacteuren van het tijdschrift Indische Letteren. Dat was in 1990. Sedertdien zijn er nieuwe Indische schrijvers opgestaan, maar de wetenschappers gaan in het algemeen toch het liefst over lijken.

De leden van de club rond het tijdschrift Indische Letteren leken zich in 1990 rekenschap te gaan geven van de taak men zichzelf had gesteld: het werk van Rob Nieuwenhuys voortzetten. Maar ze doen het niet. Veel verder dan wat herkauwen en hier en daar een gaatje stoppen komen ze niet. Een andere kijk dan hun godfather Rob Nieuwenhuys ontwikkelen ze nauwelijks, ze houden zich het liefst bezig met de ‘verbreding van het aandachtsveld’. Alles, maar dan ook álles dat gaat over Indië wordt onder de wetenschappelijke loep gelegd. Nog even en ze bombarderen de Reynaert óók tot de Indische literatuur, aangezien, zoals u weet, de vos toevallig bruin is.

Nieuwenhuys’ discipelen van Indische Letteren zijn aardige schatbewaarders, maar zijn te zeer blijven hangen in wetenschappelijk geleuter om de Indische literatuur door middel van een up-to-date overzichtswerk enig gewicht te geven en het zo een serieuze plek te bieden binnen de Nederlandstalige literatuur.

In de Indische literatuur ligt het accent op de koloniale tijd. Het perspectief daarin ligt grotendeels bij totokschrijvers, die wat ruimer in getal zijn vertegenwoordigd. Maar omdat het Indische ná Indië in de allereerste plaats bestaat bij gratie van Indo’s en Indo-kinderen zou het toch allang méér dan vanzelfsprekend moeten zijn om de boeken van vergeten Indoschrijvers te gaan herlezen, herwaarderen en bij het publiek opnieuw onder de aandacht te brengen. J.J.Th. Boon, alias Tjalie Robinson en alias Vincent Mahieu uitroepen tot de one and only Indoschrijver aller tijden is dodelijk voor de rest van de Indo-tak, die met gemak 30 goede schrijvers kan halen. Waarom niet laten zien welke Indo-schrijvers vóór en ná hem kwamen, zodat hij wellicht nog meer kan stralen in zijn uniciteit? Hoe breder de basis, hoe hoger de top van de piramide, dacht ik zo.

Overeenkomsten en verschillen in accenten en perspectief van totokschrijvers ten opzichte van Indoschrijvers in de Indische literatuur worden veel te weinig serieus onderzocht, terwijl juist zo’n studie zou kunnen leiden tot een duidelijker definiëring van wat Indische literatuur nou eigenlijk is. Indo-schrijvers kunnen niet zonder meer gelijk worden gesteld aan koloniale schrijvers, omdat Indo’s zowel tot de groep van kolonisatoren als gekoloniseerden behoorden. Mijn persoonlijke leeservaring van vergeten boeken van Indo-schrijvers heeft mij geleerd dat boeken van Indo’s meestal een genuanceerder beeld geven van de gemengde samenleving in Indië dan die van totokschrijvers. Indo-schrijvers weten net even beter het fijne te vertellen van de verhoudingen tussen laten we zeggen totoks, ‘inlanders’ en indo’s. Die nuances zitten niet zelden verstopt in terloopse detailleringen, waar de gemakzuchtige lezer snel overheen leest. Daarop moet het huiswerk van Rob Nieuwenhuys opnieuw worden gedaan en in de prullenbak geworpen boeken er weer uit worden opgevist en opnieuw op hun waarde worden getoetst.

Koloniale literatuur is dus niet synoniem aan Indische literatuur. Dát misverstand moet de wereld uit. Dan ben je meteen van het gelazer af wie er nou eigenlijk tot de postkoloniale literatuur moeten worden gerekend. Nu zijn dat onder andere nog de Indo-schrijvers. Wat mij betreft plakken ze dat etiket op totokschrijvers die koketterend met het buitengaetse zich opeens allemaal zo nodig expat moeten gaan noemen. Sommigen lopen met succes in zogenaamd ‘Indisch-literaire kringen’ te leuren met hun door het Fonds voor de Letteren gesubsidieerde verhalenbundeltjes over verlopen hippies die op Java en Bali neerstrijken om er zich dagelijks tegen een spotprijs door minderjarige jongens en meisjes te laten pidjitten, als u begrijpt wat ik bedoel. Ze doen hun best maar. Dan kan de term Indische literatuur voortaan staan voor bellettrie geschreven door Indo-schrijvers van toen, nu en morgen.

In de pers worden contemporaine totokschrijvers opvallend eerder serieus genomen dan Indoschrijvers, wanneer het over Indië dan wel het Indische ná Indië gaat. Hetzelfde geldt voor Indische schrijvers – ditmaal zowel totoks als Indo’s – uit het land van herkomst ten opzichte van schrijvers uit het land van aankomst. Een Indisch decor spreekt kennelijk meer tot de verbeelding dan een Hollands decor. Daarom blijft de Indische herinneringsliteratuur dominant ten opzichte van de hedendaagse Indische literatuur. En daardoor komt de hedendaagse Indische literatuur in een volkomen verkeerd daglicht te staan.

De discussie gaat té vaak over de rol van contemporaine Indische schrijvers die Indië wél hebben meegemaakt en zij die Indië niet hebben meegemaakt. Waarbij de winnaars áltijd diegenen zij die Indië wél hebben meegemaakt. Schrijvers van de Tweede Generatie springen veelal pas in het oog wanneer zij het Indoschap van zichzelf of van hun ouders in een problematisch perspectief zetten. Een wérkelijk probleem is echter dat familieverhalen – per slot van rekening de basis van de Indische literatuur – niet zonder meer kunnen worden verteld: de Indische mengcultuur is te complex voor de doorsnee Nederlandse recensent, binnen wiens referentiekader meestal maar een paar bekende klassiekers van totokschrijvers model staan voor het geheel.

Als ik Bert Paasman mag geloven, zal binnen niet al te lange tijd toch een nieuw overzichtswerk gaan verschijnen. Hij heeft namelijk met enkele collega’s het plan opgevat om een handboek samen te stellen over Indische, Surinaamse, Caribische en Afrikaanse literatuur. Hij vertelde me dit naar ik hoop níet in vertrouwen, want dan heb ik hem met deze slip of the tongue toch maar mooi even met een extra klusje opgezadeld.

Maar ach: plannen zat, als je zo eens om je heen kijkt. De hele wereld doet niets anders dan plannen rondbazuinen. Als het erop aankomt krijgen we toch gewoon een riolering in de vorm van een tramtunnel in de Haagse binnenstad, een Indisch Herinnerings Centrum op de Haagse Poetjak waar men zich vóór de opening al niet meer herinnert wat de plannen ook al weer waren, of een door Pelita gestichte Indische woongroep in een omgebouwde sick building met uitzicht op Medisch Centrum Haaglanden.

Zo’n nieuw handboek van Bert Paasman zal vast wel een register krijgen dat kilometers afwijkt van het voorwoord, zal ongetwijfeld ook ergens ondergronds worden gedrukt, geheel aan de aandacht van de media voorbijgaan en louter een aantrekkingskracht uitoefenen op familie, kennissen en buren van de samenstellers en in een stijl geschreven waar ik nú al hoofdpijn van krijg.

Maar toch: beter iets dan niets. Er is namelijk dringend behoefte aan een nieuw handboek, en wel hierom: op 17 januari 1997 vond er in het gebouw van de Eerste Kamer een studiedag plaats, georganiseerd door de Nederlandse Taalunie. Een groep van liefst 50 Neerlandici en literatuurwetenschappers discussieerde er over de uitgangspunten van een nieuwe geschiedenis van de ‘Nederlandstalige’ literatuur, die vanaf het jaar 2004 deelsgewijs moet verschijnen. Nou, het project was nog niet begonnen of men stuitte al op de volgende ‘problemen’: hoort de Vlaamse literatuur eigenlijk wel bij de Nederlandse? Moeten Surinaamse auteurs opgenomen worden? En: is er wel sprake van een Indische literatuur? En dat zit dan te vergaderen over de NederlandsTALIGE literatuur.

Onder de groep van 50 Neerlandici en literatuurwetenschappers die intussen al 4 jaar lang bezig is de nieuwe smaak te bepalen voor toekomstige generaties, bevindt zich een afvaardiging van 3 leden uit Indische, Surinaamse en Afrikaanse literaire hoek. Die hebben het de overige 47 Batavieren niet aan het verstand kunnen brengen wat nou precies onder Indische letteren moet worden verstaan.

Aangezien wij leven in een tijd van ideeën lanceren, vernieuwing en originaliteit verzon de voltallige club maar weer eens iets ánders om tot het schrijven van het beoogde standaardwerk te komen: uitgangspunt is een rijtje zogeheten belangwekkende historische feiten in de Nederlandse geschiedenis. Ha, mooi, dan hoeven we ze niet meer uit te leggen wat Indische literatuur nou eigenlijk is!

Nou, nee. Ik kan u nu al vertellen dat de onafhankelijkheid van Indonesië en de dekolonisatie niet bij die zogedachte ‘belangwekkende historische feiten’ zullen zitten, want wij Indische mensen schijnen hier zo geruisloos aangekomen te zijn, dat men ons tot op de dag van vandaag nog niet heeft opgemerkt, tenzij er per ongeluk 385-miljoen onze kant op wordt geschoven.

Ik verdenk onze literaire afvaardiging van een schijnvertoning. Wie met drie personen aan de onderhandelingstafel blijft hameren op het feit dat de onafhankelijkheid van Indonesië en het dumpen van Suriname geschiedkundige voorvallen zijn waar je in het licht van de huidige bevolkingssamenstelling nauwelijks omheen kunt, die moét toch een gehoor vinden. En daarmee een plaats voor althans de belangrijkste schrijvers waar het om Indië en het Indische gaat. Waren ze niet bruingebrand genoeg, die afgevaardigden van de non-polderliteratuur? Wensen ze eigenlijk niet stilletjes de marge zodat ze het debat met de opperbatavieren van de Nederlandse letteren niet hoeven aan te gaan? De patatvrije boekenplank in een verscholen toko ergens in een Zoetermeers achterafstraatje? Het lijken wel Indo’s uit de jaren vijftig, die literatuurwetenschappers van nu.

Waarom hebben Indische mensen zoiets als een herinneringscentrum nodig? Omdat er voor hen geen herkenbaarheid ligt in de Nederlandse geschiedschrijving, die we ook na een halve eeuw wachten níet zullen krijgen in het nieuwe literatuuroverzicht van de grootboekhouders der polderliteratuur. Dat nieuwe overzichtswerk zal hopelijk niet zo lang meegaan als die nieuwe spelling waarmee een zelfde club idioten ons opgezadeld heeft, geheel naar de eisen van de tijd onder druk van een poenige uitgever die al zo veel geld had gestoken in de productie van het nieuwe woordenboek dat alleen dáárom die nieuwe spelling niet kon worden afgeblazen en ons nu in rode, groene en geile boekjes door de strot wordt geduwd.

Een alternatieve literatuurgeschiedenis, waarin onder andere de werken behorende tot de zogenoemde Indische literatuur een plaats krijgen, is dus een noodzaak. Maar hoe moet die Indische literatuurgeschiedenis er nou eigenlijk uitzien? Nou, daarover wordt flink gebakkeleid onder de wetenschappers die elk kwartaal braaf hun nieuwe aflevering van Indische Letteren volschrijven.

De een wenst de literatuurgeschiedschrijving te laten beginnen met de invoering van het cultuurstelsel rond 1825 en de eindstreep te trekken rond 1942, toen de Japanners een einde kwamen maken aan de koloniale Nederlandse heerschappij. Voor zo iemand bestaan uiteraard louter de koloniale letteren en niet de Indische en al helemaal niet de Indische literatuur na Indië.

Een ander vindt dat de VOC-tijd óók bij de Indische literatuurgeschiedenis moet worden betrokken én daarbij het Indische na Indië. Kortom: zijn aandachtsveld is zo breed als maar kan zijn, maar een zwakte is weer dat hij nauwelijks literaire criteria weet aan te leggen.

A: Schijnt de zon op bladzijde 1?
B: Ja.
A: Staat er een palmboom op bladzijde 2?
B: Ja.
A: Valt er op bladzijde 3 een kokosnoot op de kop van een bestuursambtenaar?
B: Eh…ja!
Hamer: interessante Indische Literatuur!

A: Regent het op bladzijde 1?
B: Ja.
A: Staat er een bruine vader voor het raam op bladzijde 2?
B: Eh, beetje onduidelijk, niet helemaal goed te zien.
A: Geurt de trassi de lezer tegemoet op bladzijde 3?
B: Hm, nee, ik geloof dat de kinderen patat en kroketten om de hoek zijn gaan halen.
A: Patatje mayo of pinda?
B: Mayo.
Hamer: géén Indische literatuur! Met dien verstande – zegt weer een derde – dat als het patatje mayo wordt verorberd onder de luifel van een Indisch toko op de Beeklaan, dat het boek in kwestie dan misschien toch wél tot de Indische literatuur zou kunnen worden gerekend.

En zo leutert men maar aan. In elk geval zijn de wetenschappers tot de ontdekking gekomen dat Rob Nieuwenhuys’ standaardwerk Oost-Indische spiegel is verouderd. Een klassieker blijft het, dumpen moeten we het boek in géén geval. Ook is men tot het lucide, zo niet revolutionaire inzicht gekomen dat het nieuwste overzicht van de koloniale Nederlandse literatuur, geschreven door de Amerikaan E.M. Beekman, bijkans ongenietbaar is voor niet-Amerikanen, als het al genietbaar is voor Amerikanen zelf. Het boek laat het licht grotendeels op slechts 20 auteurs schijnen en houdt op bij de dekolonisatie van Nederlands-Indië. Het enige positieve dat kleeft aan Paradijzen van weleer – zo heet dat boek in Nederlandse vertaling – is dat Beekman niet elk stukkie tekst uit Indië bombardeert tot iets uiterst waardevols, zoals men in Indische Letteren nogal eens pleegt te doen.

Door alsmaar terugblikken krijgt namelijk tenslotte ook het briefje in de fles van een VOC-drenkeling literaire waarde toegemeten. Belachelijk, want de Indische literatuur is nog altijd springlevend. En pertinent niet alleen zoals de boekentoptien die ons laat zien. Zolang de Tweede Generatie niet behoorlijk in kaart is gebracht en gepresenteerd, kun je moeilijk spreken van zoiets als ‘Indisch na Indië’. En zonder een Tweede Generatie is er geen Derde Generatie die zich aangemoedigd voelt een bijdrage te leveren aan de interessantste geschiedenis van de Lage Landen, die Nederland zelf tot op heden met grandioos succes uit de boeken weet te houden.

Nog maar even een nieuwtje: het laatst geworven redactielid binnen de club rond Indische Letteren houdt zich intensief bezig met de VOC-tijd. Leuke hobby, lekker ver van huis. Maar dames en heren, iemand met de blik op het hier en nu en de dag van morgen gericht… die zal je onder die lui niet aantreffen. ‘Indisch na Indië’ heeft eenvoudig hun belangstelling niet. Ze zullen het niet toegeven en allerlei uitvluchten verzinnen, hoe dan ook: progressiviteit kennen ze niet. Dus wie interesse heeft in het Indische na Indië, die zal zijn of haar heil bij een ander tijdschrift moeten zoeken.

Nou, tijdschriften zat, maar er is er geen dat duidelijk gedragen wordt door leden van de Tweede Generatie zelf. Voor dát opvallende feit kun je moeilijk je beklag gaan doen bij de Leidse hoeders van de Indische letteren. Een generatie die zichzelf niet profileert via zoiets voordehandliggends als een tijdschrift, die is volkomen afhankelijk van de gunsten van anderen. Deze situatie mag niet blijven voortduren.

Alle huidige Indo-schrijvers van de Tweede Generatie zijn geboren tussen 1948 en 1953 en bevinden zich bovendien in het gezelschap van totokpublicisten van naam en faam met wie zij regelmatig een tijdschrift zouden moeten kunnen volschrijven met artikelen en verhalen die er nú toe doen. De Derde Generatie is in aantocht en ik zie niet waar die met hun stukken naartoe zou moeten. Ik heb negen maanden lang een wekelijks internetjournaal gerund en in die periode zeven medewerkers om me heen weten te verzamelen, onder wie zelfs een Nederlands sprekende en schrijvende Peranakan-Chinese uit Semarang. Personen die onbetaald hun bijdragen wilden leveren. Ik stel me voor dat als ik niet alleen was geweest wij intussen al enkele tientallen publicisten hadden gevonden. Kortom: talent en enthousiasme genoeg. Nou, waar blijft het broodnodige platform?

Bij bekende Nederlandse tijdschriften zie je dat de ene de andere generatie opvolgt. Je ziet ook dat het niet nodig is eerst de ene generatie ten grave te dragen eer je met de volgende aan kunt komen zetten. Er zijn meer totoks dan Indo’s in Nederland, dus zijn er ook meer tijdschriften bedoeld voor totoks. Indische tijdschriften kennen we natuurlijk ook – meer dan genoeg volgens sommigen – maar van een werkelijk progressief Indisch-na-Indië-tijdschrift heb ik nog nooit gehoord. De Pasarkrant komt er naar mijn smaak nog het dichtst bij in de buurt, maar is helaas gelieerd aan de Pasar Malam Besar en kan daarom niet als onafhankelijk dan wel progressief spreekorgaan dienen. Bovendien houdt deze krant op te bestaan en gaat het terug naar wat het ooit was: een programmablad voor de jaarlijkse Pasar Malam Besar. Met het verdwijnen van de extra nummers verdwijnt er dus ook een stem die dan wel niet officieel de stem van de Tweede Generatie was, maar naar mijn smaak toch wel het meest van alle Indische periodieken in die richting kwam.

Een vooraanstaand Indisch publiciste zei me eens dat voor Indische schrijvers-in-spé er geen Indische uitgeverij hoefde te bestaan, omdat het talent vanzelf de weg zou vinden in uitgeversland. Aan die uitspraak begin ik onderhand te twijfelen. Uitgeverij Vassallucci profileert zich de laatste jaren zo overduidelijk als multiculturele uitgeverij, dat ze als honing werkt op jonge schrijvers met een Marokkaanse, Turkse, Chinese en ga-zo-maar-door-achtergrond. Was deze uitgeverij niet zo opvallend in de schijnwerpers gaan staan, dan zouden de schappen in de boekhandels intussen toch echt wel wat minder gevuld zijn geweest met werken van onze multiculturele broeders en zusters.

Nu de gemiddelde leeftijd van de Tweede Generatie zo’n beetje de 50 nadert, zal de Derde Generatie intussen tenminste toch wel weten wat het is om zoiets als een schoolopstel te schrijven. De Derde Generatie is overigens niet gebonden aan Tweede Generatie-ouders. Immers: Indo’s met een of twee ouders direct afkomstig uit Indië maar een stuk later geboren – zeg in de jaren 60 – die zijn vaak geneigd zich op grond van hun leeftijd ook tot de Derde Generatie te rekenen.

Nou, wat vreet die Derde Generatie al niet uit? Waar blijven ze met hun proza, die Derde Generatie Indo’s? Hebben zij niet hun eigen Indische thema soms? Mochten er enkelen met het plan rondlopen zich aan de fictie te gaan wijden, dan kan ik hen alvast vertellen dat absolute literaire vrijheid voor de Indoschrijver een mythe is. Het zogeheten ‘kleur bekennen’ wordt je als schrijver eenvoudigweg opgedrongen. Ik heb dat geprobeerd aan te tonen in eerdere artikelen. Wie dat feit onderkenden waren Indo’s en wie dat feit glashard ontkenden waren totoks. Tja, hoe zou dát nou komen.

Kennis van de geschiedenis van de Indo en het vertellen daarover lijkt een taak die elke Indoschrijver tijdens zijn carrière zal moeten aanvaarden, al is het maar voor eens en daarna nooit weer. Dat geldt voor schrijvers van elke generatie, dus ook voor de derde. Let wel: ik heb het over het schrijven van proza, fictie. Verhalen. Novellen. Romans. Wetenschappelijke artikelen worden niet door het gewone volk, zeg maar het publiek van Vassallucci, gelezen. ‘Indisch na Indië’ veroordelen tot een permanent verblijf in de wetenschappelijke salon staat gelijk aan het geleuter van de club rond Indische Letteren. Het leespubliek heeft verhalen nodig, al is het maar omdat de kennis van de Indische geschiedenis al zo gebrekkig is. Ik ben optimistisch, want ondanks de kortzichtigheid waarmee men belangrijke stemmen buiten de officiële literatuurgeschiedenis weet te houden, heeft de schrijver nog altijd het laatste woord.

Moet de Derde Generatie worden uitgedaagd? Ik denk het niet. Maar een thuishaven in de vorm van een breed cultureel Indisch tijdschrift, gastvrij ook naar overige multiculturele groepen, zou onderhand toch echt geen overbodige luxe zijn. Wat de boekhouders van de Indische letteren verzaken, dat doen wij van de Tweede Generatie óók: initiërend werken in een regelmatig verschijnend orgaan. Een grote nadruk leggen op het ‘Indische ná Indië’. Het is alsof de Tweede Generatie tegen de Derde Generatie zegt: ‘De Eerste Generatie heeft het ons allemaal zelf laten uitzoeken, dus zoeken jullie het nu óók zelf maar uit.’

Als je een dergelijke scheiding wenst te handhaven, dan zul je voor de niet-Indische wereld nooit dat smoel krijgen waarmee je je duidelijk kunt affichiëren bij alles wat je onderneemt.

Voor de Eerste, Tweede en Derde Generatie gaat het onderhand toch steeds minder om de verschillen en meer om de overeenkomsten. Overeenkomsten vormen de basis. Met verschillen kunnen interessante nuanceringen worden aangebracht. Een Tweede Generatie in een voortrekkersrol zou een brug moeten kunnen slaan tussen de Eerste en de Derde Generatie.

Dat kan, als de wil er tenminste is. Haastige spoed is geboden. Wij hebben het eeuwige leven niet. Maar als we mooie werken achterlaten, wie weet… dan wél.

De Studiedagen Indische Nederlanders VI vonden plaats op 25 & 26 juni 2001 onder het motto Het Indische na Indië. Gastvrouw van de Studiedagen was de Pasar Malam Besar op het Malieveld te Den Haag. De studiedagen werden georganiseerd door Centrum voor de Geschiedenis van Migranten (Universiteit van Amsterdam), Instituut voor Migratie- en Etnische Studies (UvA), Onderzoeksinstituut voor Geschiedenis en Cultuur (Universiteit van Utrecht) en Stichting Tong Tong. Leden van het organisatiecomité waren Esther Captain, Ellen Derksen, Esther Wils, Rick Wolff en de bedenker van de Indische Studiedagen Wim Willems. Deze tekst werd voorgedragen door de acteur Victor Löw vanwege een kortstondige ziekenhuisopname van de auteur.

Alfred Birney’s Yournael van Cyberney: een virtueel Indisch eigencultuurhuis

Door: Edy Seriese

Om maar met de deur in huis te vallen: Alfred Birney’s nieuwste boek Yournael van Cyberney is fantastisch. Het leest als een trein, het is uitstekend geschreven, het gaat ergens over. Je lach-je bij wijle rot en nog vaker kripoet. Kortom, het is een dijk van een boek. “Maar waarom?” vroeg mijn achttienjarige, die mij hoorde roemen, en van haar leraar Nederlands geen Birney op de boekenlijst voor haar eindexamen mocht zetten. “Nou”, begon ik, “omdat… eh” en toen stokte ik. Waar moest ik beginnen? Hoe maak je een niet-ingewijde in de letteren, in de Indische letteren nog wel, duidelijk hoe leuk, en ook hoe belangrijk dit boek is? Voor Indische en niet Indische schrijvers.

alfred-birney-yournael-van-cyberneyIk zou keurig kunnen beginnen met de titel. Yournael van Cyberney. Het woord ‘Yournael’, doceer ik u dan, verwijst naar titels als het Yournael van Bontekoe. Naar reisverhalen dus, de eerste Nederlandse letteren die later door Rob Nieuwenhuys tot de Indische gerekend zouden worden. Naar al die “waerachtige beschrijvingen” van het grootste avontuur dat Holland ooit zou beleven: de kolonisatie van ‘de Oost’, die volgens onze nestor op literaire waarde herontdekt moesten worden. Het woord impliceert dus een plaatsbepaling. De schrijver zet zichzelf, al dan niet met een knipoog dat blijkt pas later, in de lange rij van literaire Indische genoemde voorvaderen. Het woord Cyberney in de titel is een dubbele verwijzing. Ten eerste naar des schrijvers twee familienamen: Sie van de Chinese kant en Birnie van de Hollandse kant. Birney heeft een Brabantse moeder. Dit pseudoniem is dus ook plaatsbepaling, en wel in de lange rij van zijn Aziatische voorvaderen. Maar de tweede verwijzing van dit pseudoniem gaat richting het allermodernste communicatiemiddel van vandaag: naar Cyberspace, het Internet, de virtuele plaats waar iedereen die praten kan ook kan schrijven. Daar zou een heuse schrijver van het kaliber van Birney zich dus eigenlijk NIET moeten ophouden, denk ik dan. Internetinkt van Alfred Birney luidt de ondertitel. Een overbodige toevoeging. Lijkt het. Maar bij Birney is niets overbodig. Internet OK, betekent het, maar hij blijft schrijver, hij hanteert inkt. En dus een pen. In gal gedoopt denk je er dan automatisch erachteraan. Maar dat is pas een overbodige toevoeging, voor wie Birney kent.

Beter is dus misschien te beginnen bij het feit dat dit boek op Internet begonnen is. Als een e-mail in afleveringen. Een soort feuilleton, heel Indisch dus. De tekst is wat je noemt polemisch van aard. Maar de term fulmineren is adequater. Birney fulmineert in deze bundel. Tegen de keus voor Rushdie als boekenweekgeschenkschrijver, tegen de CPNB die Rushdie koos onder verwaarlozing van auteurs van eigen taal, tegen de boekhouders van het tijdschrift Indische Letteren die zich daaraan niets gelegen laten liggen, opgeslokt als ze zijn door hun geneuzel over de grenzen van het corpus Indische letteren. Tegen de mentaliteit van instanties die verantwoordelijk zijn voor keuze, productie, verspreiding, bespreking en canonisering van het Nederlandse boek, uitgeverijen, literatuurkritiek, georganiseerde literatuurwetenschappers. Hij fulmineert zelfs tegen Albert Heyn zelfs, ‘alleen maar’ omdat deze de koffie die van de vroegere Birnie-plantage uit Midden-Java komt (de Perla koffie Gunung Java) verkeerd beschrijft: rond in plaats van vierkant. ‘Alleen maar? Nee, want eigenlijk fulmineert tegen alles in Nederland dat de pretentie heeft multicultureel te zijn.

Geen van al die typisch Nederlandse instellingen, is zijn kritiek, zien immers de Nederlandse auteur met een dubbele culturele achtergrond staan, behalve als er geld of status mee te verdienen valt. Om het fulmineren alleen al is dit Yournael een prachtig boek. Maar de docent Nederlands van mijn kind zou alleen maar bevestigd worden in diens vooroordeel dat Indische letteren vooral geschriften zou bevatten die “niet-literair van aard” zijn. En daarmee een reden denken te hebben om Birneys boek van de leeslijst verwijderd te houden.

Op zich hoeven we ons van dat overigens niet zoveel van aan te trekken. De gemiddelde leraar-Nederlands, en ook de gemiddelde literatuurwetenschapper in Nederland zoals Birney aantoont, houdt zich bezig met Nederlandse letteren, logisch, dat is hun stiel. En Birney schrijft Indische letterkunde, dus wat kan het je schelen? Nou dit, zegt Birney: bij anders-culturele letteren, zoals de Indische, doen ze ook alsof het om Nederlandse letteren gaat. Afgeleid door de taligheid (Nederlands) of door de vorm (journaal) leggen ze de meetlat van hun Nederlandse, beter gezegd westerse cultuur langs het werk dat vervolgens bijna altijd bodemloos door de mand valt. “Geen kwaliteit”, luidt het oordeel dan. Soms laten ze zich afleiden door de achterflap met foto van de schrijver: hé, bruin, hé allochtoon, ha problematiek. Want dat allochtonenliteratuur problemen herbergt, is net zo’n westerse standaardnorm als bijvoorbeeld de gedachte dat de ideale literatuur zich uitdrukt in de vorm van een roman. Bij echte allochtonen wil men overigens nog wel coulant zijn. Schrijf maar hoor, kom maar bij ons publiceren, hoor. Nee, hoef niet echt literair, oorlogsvaders, hoofddoekjes, sensuele vrouwen is goed. Als maar verkoopt, ja. We moeten ons er wel iets van aan trekken, is Birneys boodschap, want zij hebben het voor het zeggen in Nederland. En als schrijver uit een andere cultuur kom je niet aan de bak, zolang zij je verkeerd beschrijven en verkeerd beoordelen. Geen van die literatuurcritici, -uitgevers, -wetenschappers realiseert zich dat ze met bijvoorbeeld een boek van Birney een product uit een andere cultuur onder ogen hebben. Schrijvers als Birney, Indische schrijvers, schrijven immers Indische letterkunde, waar ze het ook over hebben. Ze produceren met andere woorden Indische cultuur via hun geschrijf, wat ze ook schrijven. Literatuur dus die gerelateerd is aan hun Indische achtergrond, aan Indische tradities van literaire én niet-literaire aard. Ook gedeeltelijk Nederlands, vaak Nederlands-koloniaal, dat schept verwarring, dat begrijpt Birney wel. Maar dat impliceert niet dat de Indische en de Nederlandse normen voor literatuur precies gelijk vallen. Die normen zijn afhankelijk van de stand van zaken in de Indische cultuur en literatuur. En die is anders. Anders dan de Nederlandse. En ook anders dan bijvoorbeeld de literatuur van de eerste generatie (Indische) schrijvers. Tegen die impliciete gelijkstelling van Nederlands met Indisch, daartegen fulmineert Birney. Hij doet dat in een boek. Lang en indringend. Dat is er-rug leuk, maar is het ook literair? Nou, als je W.F. Hermans heet en je schrijft over het incrowdwereldje van Hollandse professoren, wel. Zelfs als je Bas Veth heet en je schrijft over het incrowdwereldje van Hollandse Indiëgangers in de 19e eeuw, dan ook. Maar Birney? Mijn kind met dat argument naar haar leraar Nederlands sturen, dat werkte in elk geval niet.

Tussen ons gezegd en gezwegen: Birneys geketter tegen literair Nederland, hoe amusant ook en hoe goed ook geschreven, en prachtig gecomponeerd in de bundel waar het op Internet alleen maar een bij elkaar geschreven zootje teksten was, die kant van Birney vind ík niet de interessantste zijde van zijn schrijverschap. Ik bewonder hem meer als de romanschrijver die hij is. Als ik zou moeten uitleggen aan een insider, een liefhebber bedoel ik, van literatuur en van het Indische, dan zou ik op heel andere dingen wijzen. Dan zou ik wijzen op tekstuele elementen in het werk van Birney, als constante of als nieuwe elementen in een ontwikkeling, die te verbinden zijn met elementen uit de cultuur van de auteur. Want ik ben literatuurwetenschapper en dat is mijn taak. En ik ben Indisch, dus ik zou dat niet duf-analyserend doen, maar vertellend. Dan zou ik hier vanmiddag bijvoorbeeld beginnen met een stukje voor te lezen uit Birney’s boek. Een stukje waarin het fulminerende element –nu eenmaal niet weg te denken uit het werk en de persoon van Birney- het aflegt tegen de liefdevolle beschrijving. En ik zou erop wijzen dat fulmineren erg Hollands is, maar het leveren van vlijmscherpe kritiek op basis van liefdevolle aandacht een heel typisch kenmerk is van de Indische cultuur. Dat ga ik dus doen. Het stuk heet ‘De Indische connectie’. En het gaat over ons, over het IWI.

Waarom begin ik hier? Is de toon die mij hierin treft en waardoor ik me laat leiden niet veel minder typerend voor Birney dan zijn gefulmineer? Juist in dit boek dat als ‘een bundel polemieken’ aan de pers is voorgesteld? De vraag stellen is hem beantwoorden: nee. Het is juist die liefdevolle ondertoon die je als lezer op een heel bijzonder leesspoor zet. Een spoor dat Birney als schrijver én als Indische jongen in al zijn werk kenmerkt en in dit boek tot een bijzondere apotheose leidt. Ik wil u vanmiddag langs dat spoor leiden. Niet uitputtend, dat moet u thuis maar zelf doen (en ik verzeker u: dat wordt genieten), maar met een paar tips die u straks bij het lezen thuis als een waarschuwingsbelletje in de oren moeten klinken. Het spoor zal leiden door alle compartimenten waarin het boek ingedeeld is, 4 of 5 of 6, hoe je maar telt. Want dat elke indeling arbitrair is, daarover gáát niet alleen dit boek, daarvan is het een interactief gehouden illustratie.

Ik nodig u dus uit met mij mee te skippen en door Birney boek te browsen, zoals dat tegenwoordig in Internettaal heet, geleid door de liefdevolle ondertoon waarin Birney met regelmaat zijn pen doopt. Het stuk over het IWI dat ik net voorlas is mijn eerste tip. Het staat voorin in de bundel, vlak na een serie scheldkanonnades tegen de CPNB. Het is door de plaatsing daar dwingend opvallend van toon en inhoud, het werkt als een soort tegenstelling. Het wordt gevolgd door een nog mooier stuk, mijn tweede tip. Daarin is geen sprake meer van fulmineren in liefde, maar ronduit van liefde. Liefde voor de auteur Frits van den Bosch, Een jongen uit Utrecht, geboren uit Hollandse immigranten, opgegroeid in Indië, maar, volgens Birney “met een hoog krontjonggehalte” in zijn werk (p.39) en in zijn wijze van praten (p.28).

Om zijn bewering te illustreren zet Birney een fragment proza van Frits van den Bosch om in een pantoen. Het pantoen, dat weet u als geen ander, is het verbale equivalent van de krontjongmuziek. Ik verraad het niet wat Birney doet: lees en huiver (pag. 39). Vervolgens neemt Birney van deze auteur het woord kesasar mee de rest van zijn bundel in. Het woord kesasar wordt door Frits van den Bosch gebruikt voor mensen als hijzelf. Voor iemand die “niet meer in zijn oorspronkelijke milieu verkeert”. Of, zoals hij uitlegt: “kesasar [… ] wortel: sar, gereduceerd: sasar, plus suffix ke- wat inhoudt dat je er de dupe van bent, dat het je overkomen is, dus kesasar = op een zijspoor geraakt” (p.46). Kesasar is een gevoel. Gelijkgestemden daarin, schrijft Van den Bosch aan zijn soulmate Birney, zijn altijd Indischen. En dan, bekent hij, “Dan pakt een gevoel van vertrouwdheid wel eens gek uit”. Nee, ik geef alweer geen voorbeeld. Lees zelf maar, en voel je eigen vertrouwdheid met de Indo kesasar Van de Bosch en met Birney.

Behalve schrijver is Birney ook bloemlezer. Wie kent niet zijn Oost-Indische inkt; 400 jaar Indië in de Nederlandse letteren? In zijn nieuwe bundel wijdt hij een bespreking aan de reacties die hij daarop ontvangen heeft. Let op de titel waaronder hij dat doet: er komt het woord familie in voor. Op deze zogenaamd zakelijke bespreking volgt een heel intiem kort verhaaltje over wakker worden in een vreemde wereld, met als ankerplaats zijn zoontje. Dat is mijn derde tip, ditmaal vergezeld van een aanwijzing. Lees beide stukken, hoewel totaal verschillend van karakter, als een bepaling van de ik-persoon, als schrijver en als vader. En lees vervolgens hoe hij zich vandaaruit positioneert: ten opzichte van Adriaan van Dis, nee, tegenover zijn heden als Indische schrijver. Ten opzichte van zijn voorouders, nee tegenover zijn Indisch verleden. Ten opzichte van de Indische schrijver Couperus, nee, tegenover zijn eigen schrijverschap. Schrijverschap is immers niet Indisch, Nederlands, of wat dan ook. Schrijverschap is schrijverschap, betoogt Birney overal in zijn werk. ”Tuurlijk”, zeg ik dan, tuurlijk, Birn. Maar waarom kies je dan een typisch Indisch trekje van Couperus om diens grootheid in schrijverschap mee te bewijzen? Couperus, betoogt Birney, is een groot schrijver omdat hij de mens niet zomaar in zijn omgeving plaats. Hij verbindt mens en omgeving onlosmakelijk met elkaar (p.77). Want noodlot, leert Birney van zijn literaire voorvader, zit niet in de mens alleen, maar in alle dingen”. Hormat aan Couperus is bij Birney een positionering als Indisch schrijver. Hij verwijst naar gedachtegoed dat je tot in de 10.000 kleinste dingen ook terugvindt bij – ik noem maar een ander grote – Maria Dermoût, zoals Kester Freriks niet heeft aangetoond. Maar zijn hormat is ook een verwijzing naar het feit dat Indische schrijvers, ook die van de tweede generatie waartoe Birney behoort, nu juist geen eigen omgeving hebben waaraan zij verbonden zijn. Omdat ze kesasar zijn. Als Nederlander, want bruin op de achterflap. En als schrijver, want niet gezien vanuit hun eigen cultuur. Waaraan moeten zij dan door grote schrijvers gebonden worden? Daarop geeft Birney ogenschijnlijk geen antwoord.

Het tweede compartiment in de bundel, over de boekhouders van de Indische letteren, ook polemisch van opzet, slaan we even over. Niet omdat het daarin ontbreekt aan liefdevolle beschrijvingen, maar vanwege tijdgebrek en overbodigheid. Want de toon van die beschrijvingen, voorspel ik u, zal ook u eenvoudigweg treffen bij het lezen, het gehele boek door, daar hebt u geen gids voor nodig. Het is meer dat ik u nog enkele andere passages wil laten proeven. Passages waarin een antwoord samengesteld wordt op bovengestelde vraag. Het compartiment ‘Yournael Iowa’ kan ik niet helemaal overslaan. Er is één passage die ik u niet wil onthouden. De ik-figuur in het boek reist samen met Marion Bloem, zij de hele tijd, ook tijdens het wachten op Schiphol.

“Ik ben Bloem kwijt geraakt, ik weet niet waar ze uithangt. Tegen de tijd dat we aan de beurt zijn, voegt ze zich bij me. Zodra ze hoort dat we niet met toestel mee kunnen, begint ze stampei te maken, roepende dat hier twee schrijvers staan die moeten gaan voorlezen in Iowa, hier staan twee belangrijke schrijvers, de Boenga en Boeaja van de Indische letteren, hoort u? wij lezen toevallig lekker Van Dis, zie ik de dames achter de balie denken: die heeft tenminste manieren.
Boenga wendt zich woedend af, ik sjouw achter haar aan en kom ergens in het labyrint van Schiphol oog in oog te staan met een kostschooldirectrice achter een KLM-balie. Ha! Een kostschooldirectrice, een kreng van een wijf, daar ben ik dol op!
Boenga niet. Die vergeet wat ze mij eerder adviseerde toen ik wilde gaan schelden omdat mijn ticket er niet lag. Nu begint zijzelf te schelden. De directrice verstrakt, er-rug mooi dat. Boenga verstrakt ook, ook er-rug mooi. Tijd dus voor mij om haar een zitplaats te wijzen.” (p 138/9)

“Dat is genieten”, schrijft hij verderop. “Die Boenga gedraagt zich als een echte ster. En ze onderschrijft intussen ook nog en passsant het cliché van het Indische meisje met de grote smoel. En ik dat van de Indische jongen met zijn: soedah al”. (p.144)

Met die laatste opmerkingen verzamelt Birney niet alleen zulke uiteenlopende types als Liane van der Linden en Marion Bloem onder één noemer, wat op zich al een niet geringe verdienste is waar ik met trouwens kripoet om grinnik. Hij vermorzelt intussen en passant ook nog dé mythe in Hollandse hoofden over sensuele passieve Indische meisjes en daadkrachtige macho Indische jongens, waarop Bloem een heel oeuvre bij elkaar geschreven heeft. Een verdienste waar ik me rot om lah.

Als literatuurwetenschapper moet ik echter serieuzer zijn dan dat. In die hoedanigheid moet ik u erop wijzen hoe schrijver dezes zijn literaire vaardigheden gebruikt. Hier fulmineert hij niet, dat doet hij tegen Hollanders die de literaire vorm polemiek in hun culturele bagage hebben. Bij Indo’s gebruikt hij een andere literaire vorm. Die van de liefdevolle beschrijving van een vlijmscherpe observatie. Met dat literaire middel typeert hij mensen die hij tegenkomt in de jungle van het leven, mensen die daardoor onvergetelijk worden, zoals bij Couperus, de meester. Birney evenaart de meester. Hij verbindt op literaire wijze mensen en hun omgeving onlosmakelijk met elkaar. Maar Birney doet meer. Hij verbindt de personages niet met individuele eigenaardigheden, een karaktertrekje, een gewoontegebaar, of attribuut, zoals Couperus. Maar met wat hen het meest eigen is, hun cultuur, de Indische cultuur. Daarmee overtroeft Birney mijns inziens de meester. Hij geeft zijn personages een huis, nee, een uitvalsbasis voor het leven, een plaats waar ze, kesasar en al, zich thuis kunnen voelen, omdat ze er vandaan komen. In het laatste compartiment van zijn boek, het Yournael Jacatra, dat in Indonesië speelt, alweer tijdens een literair congres, zie je de ik-persoon –volop Birney- zelf thuis zijn. Nee, niet in het land van herkomst. Maar in de mensen en in zijn eigen cultuur.

“We lunchen met bord op schoot. Ik kijk naar de handen van de studenten om me heen, naar hoe ze hun lepel beroeren bij het eten van de rijst, de tahoe en de kip. Ze hebben die Indische manier van eetbestek hanteren: de lepel is zowel een stuk eetgerei, waarmee ze lijken te spelen, als een verlengstuk van hun fraaie tanige vingers” (p.222). […]

Die studenten, constateert hij, “hebben een adat, een manier van doen die je niet in Holland aantreft. Je ziet het wel deels bij Indo’s doorschemeren, maar die zie je zelden in een groep om je heen, ze gaan op in de massa, maken zich cultureel onzichtbaar, zoals ik dat deed in mijn vroegste werk” (p.226)

Alfred Birney maakt zich niet meer onzichtbaar. Zijn bloemlezing beschreef de ruimte van de Indo binnen de Nederlandse literatuur, die hij inneemt ondanks iedere generatie weer die koloniale visie die hem eruit probeert te houden. Met het Yournael van Cyberney creëert Alfred Birney een ruimte waar de Indo, kesasar of niet, kan verblijven: in zijn eigen cultuur. Daar heeft hij niemands toestemming voor nodig, want die ruimte is virtueel. Cyberspace, het Internet is daarvoor de metafoor. De plaats waar iedereen die praten kan, ook kan schrijven. Maar Birney is een schrijver, of hij nu door literair Nederland als zodanig erkend wordt of niet. Hij schreef een boek. Geen internetwerkje maar een boek. Ogenschijnlijk een ratjetoe van getypte teksten, ongelijksoortig van lengte, inhoud, toon en vorm, een pak van Sjaalman, zoals we dat kennen uit de Max Havelaar en van Rudy Kousbroek.

Maar Birney schreef een literair werk, een roman. Een typisch product van de Indische cultuur van de tweede generatie schrijvers in Nederland. Een meesterproef, wat mij betreft, die hij op Indische wijze verrichtte, dat wil zeggen: in vermomming. Vermomd als journaalschrijver, polemist, bloemlezer, debater, congresganger, essayist, vermomd als Hollander dus, schiep hij zijn eigen vorm voor wat hij te vertellen heeft over het kesasargehalte van zijn Indische cultuur. Een vorm gebaseerd op die van zijn literaire voorvaderen, vermeend of geaccepteerd, van Bontekoe tot Kousbroek. Maar ook een vorm die nieuw is, omdat hij ‘het pak van Sjaalman’ tot literair genre maakt. Tot roman, een typisch Indische roman van tweede generatie schrijvers in Nederland. Hij deed dat met literaire middelen: door zijn personages onvergetelijk te maken, door ze onverbrekelijk te verbinden met hun eigen achtergrond hun eigen cultuur. Hij deed dat met een literair middel dat typerend is voor de roman: door een ik-personage in te vlechten die een ontwikkeling doormaakt. De ontwikkeling van afhankelijke allochtoon, fulminerend, in de verdediging, alleen getjapt door wat anderen van hem vinden, tot Indo thuis in zijn eigen cultuur. Die cultuur is niet locatiegebonden, die is virtueel en overal, in alle dingen, zoals zijn voorouderen hem leerden. In Indonesië in de lange vingers die de rijstlepel hanteren. Op het vliegveld of in een 8-personenbusje waar Indische bitches haar rechten opeisen. In Frits van den Bosch die kesasar is, in ieders hoofd van wie oude waarden afweegt om ze te confronteren met nieuwe. Skip langs het spoor van liefdevolle beschrijvingen van vlijmscherpe observaties en je weet dat Birney thuis is. Dat lijkt gewoon, voor een Indo is dat een novum. Daarom is Birneys boek meer dan leuk ook belangrijk, een mijlpaal, een voorstel, een optie. Voor iedere Indo, voor alle tweede generatie-schrijvers in een nieuw land, voor iedere kesasar, Indisch of niet-Indisch. Ja, maak dat een doorsnee Hollandse leraar Nederlands maar es duidelijk.

Waarheen? Heet het laatste hoofdstuk. Ach, Birn, wie weet waarheen? “Het maakt weinig uit waar je zit als je een rusteloze Indo bent”, zeg je zelf, als laatste zin. Waarvandaan, was tot nu toe jouw vraag. Nu je weet waarvandaan, maakt het niet meer uit waarheen. Dan vindt de vorm zich vanzelf, toch? Is dat niet je nieuwe boek?

© 2001 Edy Seriese
* Bron: Indisch Wetenschappelijk Instituut, 20 mei 2001

Het Yournael van Cyberney werd in april 2000 onder aanvoering van Alfred Birney gelanceerd en verscheen wekelijks tot aan de boekenweek in maart 2001. Ruim 60 afleverigen van Cyberney (Alfred Birney), Frans Lopulalan, Joyce Bloem, Maureen Birney, Widjajanti Dharmowijono, Guno Jones, Esther Captain en Anyes lieten zien dat er nog veel onbesproken was en is in de Nederlandse taal, juist door hen die een mengcultuur in zich dragen. Het Yournael van Cyberney & Co bracht artikelen en verhalen rond literatuur, kunst, cultuur, fotografie, emancipatie en uitgeverspolitiek in het labyrint van mengculturen in binnen- en buitenland. De bijdragen van Alfred Birney verschenen bewerkt en gebundeld met ander proza in een eenmalige uitgave als alternatief boekenweekgeschenk en tegelijk als feestbundel ter ere van het 25-jarig jubileum van Uitgeverij In de Knipscheer.

Without a face

My only memory of my grandmother is the one of her grave. My father’s only memory of his grandmother is the one of her funeral. I don’t know what I received from my grandmother by way of heredity. My father doesn’t know what he received from his grandmother, and couldn’t ask her anymore by the time I asked him about it.

Maybe I inherited my grandmother’s moods. My father recalled his mother was moody. He wrote this once in a letter to somebody, a carbon copy of which I later read. Nowadays moodiness is called: sensitivity to moods. Moods are subdivided into depressions, fears, and melancholy. Melancholy is probably the finest among these three moods. Homesickness in a minor key. Maybe my grandmother was homesick for a country she didn’t know, her mother’s country: China. Homesickness handed down from her mother, who was from there. Or inherited from her grandmother, whom she in turn perhaps also hadn’t known.

My father recalled that his grandmother still had those little bound feet. As a Chinese woman she had thus complied with the old Chinese ideal of beauty. My great-grandmother came to the Dutch East Indies from Canton a long time ago, probably with part of her family, because Chinese uncles and aunts wandered around in the stories my father told. Exactly when she came to the Dutch East Indies, I don’t know. She would have been born after 1860, when slavery in the Dutch East Indies was abolished and the Indies had to struggle with a lack of personnel.

The Dutch went to the Mediterranean to scour up guest workers during the sixties of the last century, as they did on the Chinese coasts back then, 100 years earlier. Many guest workers settled in Holland for good, as they did in the Dutch East Indies. There they arrived in rickety little boats, and they were called koelies. I don’t know what she was called, my great-grandmother. She may have had Nio in her name: girl.

My father was about four years old when he lost his grandmother. She must have been slight of build, but in his memory her coffin was big and made of djati-wood and heavy to lift. Under his mother’s supervision, Chinese dishes were prepared and offered to the gods. My father, his two brothers, and two sisters got chalk smeared behind their ears. Those chalk smudges were to protect them from evil spirits at the funeral service.

Who else would have been at the funeral? Did my Chinese great-grandmother leave a husband behind, had he already passed away, or was he living with another, a younger woman meanwhile?

The bier was loaded onto a tjikar, an oxcart. The procession went to the Chinese cemetery in Soerabaja. With Chinese ceremony, the woman with the little feet was consecrated to the earth, flowers were strewn, and the little boy’s mouth watered as he looked at the way the dishes with offerings were being placed around the grave. He escaped the notice of the mourners, and sampled all that deliciousness around his grandmother’s grave. Maybe the gods would be so good as to tolerate a little boy in their midst for a moment?

If they were there, those gods, and if they became wrathful because the little boy had stolen a taste of their foods, then perhaps here lies a clue regarding the bitter fate that later awaited the boy. But I do not believe this. More precisely: hardly. That’s a little more than not. Because you can’t be sure, if they exist or not, those gods, or if they were present at my father’s grandmother’s funeral.

I hope that they were there. That it was the gods who took my father’s fate into their hands. I hope so, because I look for the innocence in people, my family.

As for my great-grandmother on my grandfather’s side, I know her face from photographs. I even know her name: Rabina. According to my father she was Madoerese. According to an aunt of mine, who wrote a private family chronicle, she was East Javanese, the daughter of Pa Grimin and Sayeh. Many East Javanese are of Madoerese origin. Rabina most likely lived somewhere in the Eastern part of Java, when, a decade before slavery was abolished, a young man by the name of George Birnie left Holland and sailed for the Dutch East Indies. He was to bring a portion of East Java under cultivation by planting coffee and tobacco. He married Rabina, pretty exceptional in those days, and Rabina presented him, as that was called, with eight children: Indisch children: Indos. They were sent to the Netherlands to be raised and educated. Later, George also took Rabina to the Netherlands, from where he ran the Birnie empire. There this woman took control of the kitchen in the family home, located somewhere in the basement. God only knows how she felt over there.

In the family chronicle it is written that George passed away in the Netherlands, but it doesn’t state how things ended up for Rabina. The writer only charts the Birnie empire. So I know what the men did. I know that they brought tracts of land under cultivation in the Dutch East Indies. I also know that my great-grandmother Rabina cooked for her husband and children and spoke comically broken Dutch. For the rest I know nothing. Again: how did she feel in the Netherlands? Uprooted? Or did she feel at home anywhere in the world, as long as she was with her husband? I take it that after her husband’s death, Rabina returned to the Dutch East Indies, and that she passed away there. I hope so, because, as the older Indos say, the ground is warmer there.

The fourth of George and Rabina’s children was named Willem, and entered the world in 1868 in Djamber, East Java. This pure-blooded Indo first married his cousin, a woman of another branch of the Birnie family. They had two children. I don’t know how long their marriage lasted. Legally probably their entire lives. But they ended up living apart. That was when Willem met my grandmother, one of the two daughters of the Chinese woman with the little feet. He lived together with her, as my father would say. Others would say: he took her into his house as a maid. Then took her as a consort, a njai , the intriguing Indisch word for concubine.

According to my father she was born in 1893 in Kediri, East Java, and was named Sie Swan Nio, the family name at the beginning. However, the 1925 certificate recognizing him as their child reads: Sie Swan Nio, without profession, residing in Soerabaia, Koninginnelaan 3, according to her admission, thirty-five years of age and unwed. Was the year of her birth 1890, then? It could be that for some reason or other, maybe money, she lied to the notary about her age.

If she is of the year 1890, according to her admission, then she is of the Chinese Year of the Tiger. If she is of the year 1893, then she is of the Chinese Year of the Snake.

There is a big difference between women born in the Year of the Tiger and those born in that of the Snake. Tiger women are born feminists, and therefore the least liked among the old Chinese. Snake women are mysterious and sensual. What is certain is that the date of her birth: July 23, is on the cusp between the zodiac signs of Cancer and Leo in Western astrology. Undoubtedly my father remembered her birthday well later, when he was all alone in the Netherlands, separated from his family for good because he was forced to flee the Indonesians after the war.

Sie Swan Nio already had a previous child, a daughter by a Chinese man. I don’t know if she was ever married to that man. I only know that he was addicted to gambling. Could also have been something my father made up. There is a theory that says that after a divorce, you look for somebody who is like your previous partner, or who at least substantially shares this partner’s traits. My grandmother found another gambler in her second husband.

He, Willem, a privileged descendant of the Birnies’ meanwhile rich and renowned plantation-owners’ empire, had 12 hunting rifles up on the wall according to my father. They say that Indos enjoyed the hunt. They hunted tjellengs, wild pigs. My grandmother definitely would have seen him set off on regular trips into the jungle, to go hunting there. But perhaps his jungle was mostly a mishmash of private addresses, with lovers, and that these were the tjellengs he hunted.

According to my father, Willem owned a steamship, a laundry, and a legal practice. Later, I read in my aunt’s family chronicle that the man had been the enfant terrible of the family, that he dreamed up enterprises with respect to his family, to borrow money from the family funds. A coal mine in Borneo, that kind of thing. Traveling between Holland and the Indies, he always stopped in at the casino in Monaco.

The bon vivant did not walk in his father George’s footsteps, and never recognized the five children he had fathered through her. For this reason she herself had gone to report the birth of my father, a late arrival. According to the certificate, she waited until the last moment to do this, because he was already three months old. The law did not permit a longer period of time. Maybe she tried all that time to move her husband to recognize his son, so that at least her anak mas, her favorite child, could become an heir with the prospect of a privileged future.

Maybe my grandmother was a Tiger and quarreled about legitimizing their last child, and maybe the hunter kept saying that he would think about it but kept on forgetting, a bottle of whiskey at his lips. In the family chronicle it is written that at the end of his life my grandfather was placed under family supervision. He received an allowance of 600 guilders per month and furthermore was not to involve himself in family affairs anymore. When the gambler died, just before the Second World War broke out, he left nothing but debts.

Maybe my grandmother was a Snake and suffered during the regular absence of her man. Maybe he didn’t give her enough money to be able to live decently. I don’t know if they loved each other. If it is the case that he first took her on as a maid, she became his lover afterward. As a lover you could say, or believe, that you were no longer a maid. That you were the wife of a big man, a toean besar, somebody with money, power, and standing.

The toean besar did not have the power to divorce his cousin. This first wife, with whom he had two legal children, refused to divorce, and maybe that had something to do with shares in the family stock. Or did my grandmother feel that his heart had always stayed with his cousin? True intimacy is only possible between two persons, says the I Ching, the Book of Changes, an old legacy of Confucius and his students, my only passport to my Chinese forebears’ thought: Where three are together, jealousy arises, and one of them will have to yield.

My father said that during the war years his mother switched from Confucianism to Christianity. This means: she began to read the Bible, in Malay. Maybe she sought comfort for the sadness that her youngest son caused her with his needless, pro-Dutch, political ideas and particularly with his actions during the war.

When the Japanese invaded the Dutch East Indies, during the first bombing of Soerabaja, half the house was demolished. The family had to find shelter elsewhere in the city. My father’s oldest brother, who had been appointed his guardian, managed to get Chinese identity papers, so the family made it through the war years reasonably well. Thinking pretty much in Indonesian fashion, the entire family clung to Djojobojo’s prediction: that after three years the yellow domination would give way and the Indonesian people would be free. However, my grandmother’s anak mas had lost his father too early, and he had started romanticizing about him, this “real European” Willem, with his Dutch passport. It was now three years after Willem’s death, and he himself had meanwhile turned seventeen. He was neither Chinese, nor Indo, nor Dutch. He walked around with a Chinese brooch pinned to his chest, but at home he hung a portrait of the Dutch queen above his bed. He had acquired a hatred of the Japanese, and for many years would still grieve the loss of twelve enormous Chinese vases during the bombing.

What else did my grandmother do during the war besides read the Bible? She earned her money by preparing ketjap in her back yard. During the Japanese occupation her twin daughters went out to work as serving girls in an establishment catering to Japanese officers. They brought home money, and when my father protested, she said, “Shut up. We have to eat.” When, as a young man in his early twenties, he came home with his first soldier’s pay, ready to hand it to his mother, she said, “I don’t want that money. It’s soaked in blood.”

That story was told to me dozens of times by my mother, a Dutch correspondent of my father’s, introduced to him by a southern Dutch soldier.

The Japanese had capitulated, and the Dutch army tried to grab power over the Indies with what were called Police Actions. The Indonesians did not desire guardianship anymore, took up weapons, and the Indies turned into a chaos that would finally be called Indonesia. My father chose the side of the Dutch-as his late illegal father was after all Dutch-and participated in the First Police Action. He drove over a landmine, and during the Second Police Action had to remain in the barracks.

I got all of this from his memoir, which he wrote at my request some time ago. One day he went home on leave. He was, according to his own writing, in uniform and had his pistol with him. I don’t know if that’s possible, because when on leave, the men had to leave their weapons behind at the barracks. He heard a baby crying, took a peek into the back room, and saw a little child with Japanese features. He took out his pistol, loaded it, and aimed the barrel at the baby. The babus (nannies) wailed, and begged for mercy. He walked away, deeply offended that one of his sisters had had the baby of a Japanese officer, of the enemy.

Where did he go, where did he spend his time? At the barracks? According to his memoir he hung around a lot in the city, where factions were starting to fight one another. He does not write that, or in what manner, one night in the city during that chaotic period, his sister’s boyfriend, the Japanese officer, was murdered.

Later, in the Netherlands, whenever we sat around the coal stove, listening to the war stories that were on his lips every evening, he called his sister Ella a collaborator, a hostess, a Jap-whore. As a young boy I tried fruitlessly to understand what he was always going on about. It was many years later that I started writing her, my aunt Ella. I was to become one of those Second Generation Indos who would take a roots trip to Indonesia. Aside from which, writers need a framework for their stories, as many different voices as possible on the same subject, from different perspectives.

I visited my grandmother’s grave and stayed five weeks at my aunt Ella’s, who was closest to my grandmother because her mother had lived in with her practically until her mother’s death. Now she was living in a new house somewhere in a “corridor,” a street in the Kertajaya, a district in Surabaya. Aunt Ella lived there with her half-Japanese daughter, whom she had called Yosta, after her father, the Japanese officer Yoshida.

Yosta had three children with a Chinese man, a hardworking contractor who came by a couple of times a week, and sometimes stayed over. He had a first wife somewhere in the city. Imitating our grandmother, Yosta was also a consort, a concubine, albeit a Chinese-Buddhist variation.

Yosta’s son, Yongky, had one great desire: to see Japan, the country of his unknown grandfather. His ideal of beauty was the Japanese woman. There was a calendar above his bed of Japanese fashion models. Yosta’s daughter, Lily, had a liking for things Chinese and had a Chinese boyfriend. Every evening she would come home from work chattering busily, and would rattle on about everything she had seen, what she was going to do, what she liked, and what she didn’t like. They said that she resembled my grandmother, Sie Swan Nio. But Lily laughed a lot, and my father said that his mother rarely laughed. My cousin Yosta’s youngest child was a girl and she was called Ervina.

When you list the names in a row, descending by age, you can taste the differences: Yongky, Lily, Ervina. The first carries traces of his unknown Japanese grandfather in his name. The second is a nice name for a modern Chinese girl. The third sounds Indonesian.

I didn’t feel at home out on the street in Indonesia. I did on my aunt’s front veranda. Maybe because the veranda was more reminiscent of my father’s stories about the Dutch East Indies. I spent my evenings there and looked at the tjitjaks on the walls for hours. These lizards were always up in brass on the walls of Indo homes in the Netherlands during the sixties, and maybe still are in the homes of older Indos.

Aunt Ella had her spot in the kitchen where she listened to her wajang-radio play every day and preoccupied herself with light household duties. In the evening she would visit me out on the porch, stand behind me, and always greet me with her pidjit-ing hands on my shoulders and my neck, which was stiffly Dutch in tense anticipation of her stories.

I had to wait for days, for weeks for her story about Yoshida, the Japanese officer who was so hated by my father. The story came to me in two versions. First in my cousin Yosta’s version, after that in my aunt Ella’s version.

Yosta told me, while mopping the floor, about how her unknown father had gone out to get cigarettes one night. Japan had capitulated and the Japanese soldiers were waiting to be repatriated to their homeland. It was Bersiap: some Japanese started fighting side-by-side with the Indonesians against the Dutch, others hid in the warehouses at the harbor or in houses that they had confiscated before, when they invaded the Dutch East Indies. There were also those who hid out at the homes of their girlfriends, like Yoshida.

Most Indonesians left the Japanese alone, but desperados roamed around, including Indos who still had scores to settle with their former adversaries. Yes, like my father. You would have had to be an idiot to be out on the streets by yourself if you were Japanese. This is why Yoshida didn’t go alone, but in the company of his cousin, also an officer. Aunt Ella had waited, but not seen him come back. She had gone out to look, and learned that someone had been found dead on the pasar . His face had been mutilated, he was hardly recognizable at the identifikasie. It was Yoshida’s cousin.

And Yoshida?

Well, he ran away of course. He doesn’t dare go back, you see? Mama still tried to track him down, until long after the war. All the way to Tokyo, you know how far that is, through go-betweens. But she never got to know anything about him. Kasian, a pity for my mother, it is.

Days later, out on the front porch, right before my departure for the Netherlands, my aunt Ella comes over and sits beside me. She doesn’t greet me with her pidjit-fingers, she has something to tell me. First she looks off in silence for a while at the corridor, the street where it is dark, and quiet. Then she lays her old hands in her lap, and tells me that one particular evening Yoshida went out to get cigarettes. It is dangerous outside, and that’s why he goes together with his cousin. It will be the last time that she sees her beloved Yoshida, because they will not come back. Both find their deaths in the marketplace, their faces are mutilated by sharp weapons.

Both of them?

Yes, both of them. After Yoshida, your aunt never had another man. But I have Yosta, and Yoshida lives on in her, and so he is always around me. Lily resembles your grandma, you know she would prefer to go to China. And Jongky, he looks strikingly like his grandfather, that’s why he dreams of a Japanese girl and Japan.

But Yosta told me that only Yoshida’s cousin had been found dead.

Yes, I didn’t tell her everything. Kasian, it would be a pity for her. But she’s asleep now, so I can tell you. You can have a man who isn’t always there, or a lover who leaves you. But who wants a father without a face?

Notes from the author:

I utilize the old spellling Soerabaja when I am talking about prior to or during the war, and Surabaya when I’m talking about after
Indonesian independence. The spelling of Malay words I present in the classical Dutch spelling, because many of these words enriched Dutch dictionaries in this form. Moreover, my story is Indisch and not Indonesian. This is why I decided against modern Indonesian spelling elsewhere.

King Jojobojo, the “Javanese Nostradamus,” ruled over one of the Hindu realms on Java around 900. The king had two residences: in Daha (unknown) and in Kediri (East Java). One day he received a visit from the Arabic scholar Maulana Ali Samsujin. Jojobojo was impressed by this Moslem’s supernatural gifts, and steeped himself in the science of the occult. It turned out that he, too, possessed prophetic gifts. By means of seven platters of food, Jojobojo predicted seven periods during which seven great realms would succeed one another. Among them were seafaring nations, the Dutch and the Japanese, respectively, who would transform Java into a cesspit of vice. These would finally be driven out, after which the kings of Java would be able to regain the power to rule. As with all true predictions, Jojobojo’s is capable of more than one explanation on various points. Thus the length of the domination by the strange yellow people (the Japanese) was compared with the time corn needs to mature, namely three-and-a-half months. But the faded handwriting in which the prediction is written has become illegible in some places. Was the king referring to “djagoeng” or “djago”? Corn or Rooster? If it was “djago,” rooster, then it would take three-and-a-half years before liberation, because this is how long it takes a rooster to reach its full maturity.

Copyright ©2000, Alfred Birney. Original title: Zonder gezicht. From the collection of stories and essays on the Dutch East Indies Vertrouwd en vreemd. Ontmoetingen tussen Nederland, Indië en Indonesië. A compilation by Esther Captain, Marieke Hellevoort & Marian van der Klein (red.). A publication of Uitgeverij Verloren, Hilversum, The Netherlands, 2000. This biographical story is translated from the Dutch by Wanda Boeke. No reproducing is allowed in any form without written permission from both the author and translator.

De Birnies

De Birnies
Documentaire
Rotterdam 1997
Joop de Jong & Liane van der Linden
Video € 13,85 excl porto
VHS speelduur 54 minuten
Uitverkocht!
Zie YouTube-film hieronder.

De Indische Diaspora, deel I: De Birnies, een Indische familie uit Deventer toont drie generaties van een Indische familie. Elisabeth Birnie-Birnie, haar zoon Johan, jeugdvoorlichter bij de KJJB, en haar achterneef, de schrijver Alfred Birney zijn telgen uit een belangrijke en kleurrijke plantersfamilie op Oost-Java. Zij zijn de hoofdpersonen in deze documentaire, waarin wordt verhaald over de ontginning van de Oosthoek van Java, over de oorlog in Nederlands-Indië en de lange nawerking ervan. De documentaire, met muziek van Fernando Lameirinhas, is verkrijgbaar op video (VHS en NTSC).

Elisabeth Birnie-Birnie is de weduwe van Fred Birnie, de laatste directeur van het familieconcern in tabak, koffie, indigo, suiker en rubber op Oost-Java. Zij heeft 100 meter familiearchief laten onderbrengen bij het gemeentearchief van Deventer en er ruim drie jaar lang gewerkt aan een genealogie. Ze vatte de geschiedenis van honderd jaar ondernemerschap op Java samen in een familiekroniek.

Haar zoon Johan is jeugdvoorlichter bij de KJJB: de Vereniging van Kinderen uit de Japanse Bezetting en Bersiap 1941 – 1949 en verzorgt lezingen met een nadruk op zijn oorlogservaringen.

Alfred Birney zet met zijn verhaal een contrapunt in de familiegeschiedenis. Zijn vader is de niet-geëchte zoon van een Birnie-telg en diens Chinese vrouw, vandaar die andere schrijfwijze van de familienaam. Tijdens de onafhankelijkheidsstrijd vocht Alfreds vader tegen Indonesië. Nog jaren daarna zit hij ‘s nachts gewapend met zijn mariniersdolk ‘peloppers’ achterna tot in de slaapkamer van de jonge Alfred. Die vader figureert in twee van Alfreds romans – Vogels rond een vrouw en De onschuld van een vis – reden waarom Elisabeth hem een brief schreef met de vraag of hij eigenlijk een Birnie is. Hiermee herstelt zij voor Alfred wat zijn vader altijd heeft moeten ontberen: tot de familie behoren. Al die Birnies tezamen vertellen de geschiedenis van Nederland in Indië, of beter gezegd, de Indische geschiedenis van Nederland.

De documentaire is gemaakt door Liane van der Linden en Joop de Jong, in opdracht van de Stichting Herdenking 15 augustus 1945 met financiële steun van het Ministerie van VWS en de medewerking van het Indisch Wetenschappelijk Instituut. De video is niet meer verkrijgbaar.

What’s in a name?

Birnie / Birney. At least a history. The shields of Birney (left) / Birnie (right) appear somewhat weird to me – maybe funny to you – having these three legs underneath the bow and arrow. They look somewhat different, but in fact they are similar. What’s in a shield? At least a story.

According to family documents 1473-1733, preserved in the ‘Charterchest’ of Broomhill; disclosed by John Birnie of Broomhill (year unknown), the story goes like this:

The account of Birnie of that Ilk

There is in wrytt a tradition in the family, that in the year of God 838, or thereby, Alpin, King of Scots, with many of his prime men being taken prisoners in battle by the Picts and thereafter murdered in cold blood, and the King’s head in a base manner set on a pole in one of their chieff cities, Kenneth the Second, his son, a brave prince, soon rais’d ane armie to be revenged on the actors of so barbarons a murder. All his followers were desperate and resolute, and had many conflicts several days together, amongst whom was one Birnie, Irish, and in English Bright, then called because of his glittering armour, and his two sons, who having several tymes signalized themselves, yet one evening pressing furiously into the thickest of the Picts, were all three, with several others, surrounded and made prisoners. Night by this tyme putting ane end to the fight, they had each of them one leg putt fast in a pair of stocks to prevent their escape, till the Picts had more leisure to put them to death. The father knowing very well what would come to them, advysed the cutting off of each of their legs: which done, they made a shift to return to their own men, and, at the next battle fatal to the Picts, they were observed to behave themselves with a new cowrage, wherewith the losse of their legs had animate them. The fortune of the Scots at length prevailling, this King Kenneth, in his just revenge, laid not asyde his arms untill he had extirpated the whole nation of the Picts: their possessions he devyded amongst his men, as they most deserved, and upon Birnie he bestowed a baronie of land near Elgin in the shyre of Murray, yet bearing his name, and which his posterity enjoyed for a long tyme thereafter, and gave them for their arms Gules, in resemblance of the late bloody battle, a Feasse, the mark of honour betwixt the bow and arrow in full draught, the most ancient arms then in use, and the three legs couped at the thigh, in perpetual remembrance of their valour.

Information about The Parish of Birnie (County of Elgin, Synod of Moray, Presbytery of Elgin) show something different about the meaning of the name BIRNIE:

This parish was named Brenuth about the beginning of the 13th century: A name probably derived from Brae-nut, i.e. ‘High land abounding in nuts’; for many hazle trees once grew upon the fides of the hills and banks of the rivulets, and the general appearance of the parish is hilly. The natives pronounce it Burn-nigh, i.e. ‘A village near the burn or river’. This etymology is descriptive enough of the particular place now called Birnie.

‘The surnames of Scotland’ in The New York Public Library (year unknown) says:

BIRNIE, BIRNEY. From Birnie in Moray. James de Brennath (the early form of the place name), burgess of Elgin, was one of an inquest concerning the King’s garden there in 1261. William de Brennath, dictus Tatenel, witnessed the gift by Hugh Herock, burgess of Elgin, to the church of Elgin in 1286, and Andrew de Brenach was clerk to Sir Dovenald, earl of Mar in 1291. Walter de Branach was the king’s chaplain in Moray, 1360. William de Byrneth, canon of the church of Moray, appears as a witness in 1463, Nicholas Birne was a chaplain in 1514, and William Byrny was burgess of Edinburgh in 1558. Birny 1568, Byrnye 1568, Birney 1589, Birnye 1614.

Note from Alfred Birney:

When I visited Moray in 1998 to follow River Lossie, in search for the old place called Birnie, locals told me they had just changed the name Birnie into Thomshill. There was a bar left though, called Birnie-Inn, not to mention Birnie Church of course.

Indische familiekwesties in de literaire salon

De bloemlezing Oost-Indische inkt; 400 jaar Indië in de Nederlandse letteren, samengesteld door ondergetekende, roept veel reacties op. Het boek ontmoet weerstand maar vindt uiteindelijk zijn weg, zijn plek. Vanwaar die weerstand? Enerzijds door de presentatie van het boek, anderzijds door de verwachting die de ingevoerde lezer van de Indische letteren bij voorbaat koestert.

Allereerst is daar de Javaanse jongen op het omslag van het ‘toch wel fraai uitgevoerde boek’. ‘Moet daar geen Indo op staan?’ is een veel gehoorde opmerking. Het doet me genoegen dat na een slordige halve eeuw aanwezigheid van een enorme groep Indische mensen in Nederland men eindelijk eens het verschil heeft leren zien tussen een Javaan en een Indo. Ik ben benieuwd wanneer men zich druk begint te maken over de afbeelding van een Surinaams meisje op een pak Angolese koffie in de supermarkten van een land dat een uitgesproken Nederlandse schrijver als A.F.Th. van der Heijden het boekenweekgeschenk laat schrijven in de Indische Boekenweek (1992). Een Zeeuws meisje op het etiket van een diepgevroren stuk Pepesan, home made in een Scheveningse vissersloods en verkrijgbaar bij de Turkse zondagswinkel lijkt me een aardige stap op weg naar een vorm van multiculturele humor.

Ter zake. Dat de Javaan een van de stamvaders is van de uiterst diverse groep Indische mensen en dat hij als een cartoonheld te pas en te onpas uit allerlei hoeken en gaten in de Indische letteren opduikt, is men zeker opeens vergeten. Ik heb deze overbekende figuur slechts een bescheiden rol in mijn bloemlezing willen geven en daarom mocht mijn lieve uitgever met zijn Hollandse handelsgeest hem best als plaatje gebruiken. Het is een mooie jongen en dat is weer eens wat anders dan een mooi meisje met een melati-bloem in haar hand.

De subtitel van de bloemlezing, 400 jaar Indië in de Nederlandse letteren, klopt niet helemaal, vindt men. Die zou bedrieglijk zijn en de lezer op het verkeerde been zetten. Ook de flaptekst zou de lezer zand in de ogen strooien, al wordt er toch duidelijk gerept over een nieuw beeld van Indië in de Nederlandse letteren. Pas in het voorwoord staat vermeld waar het werkelijk om gaat, maar zelfs dan verzet men zich nog.

Wat er werkelijk achter die weerstand zit is het volgende. Men krijgt een bloemlezing onder ogen met een titel die belooft een beeld te geven van 400 jaar Indië in de Nederlandse letteren en men verwacht dan meteen een beeld dat strookt met het perspectief van de Nederlander turend vanaf de dijk. Men begint maar direct te zoeken naar Rumphius, Junghuhn, Friedericy, Alexander Cohen en Jeroen Brouwers en mort als ze ontbreken.

Plaats je de camera op de schouder van een Indo en laat je de lens inzoomen op het Indië van en rond en in Eurazatische (Engelse term) respectievelijk Indo-Europese bevolkingsgroepen, dan betekent dat niet dat je de boel met de gebruikte subtitel voor de gek houdt. Je verplaatst eenvoudig het perspectief en ik zie niet in waarom ik dat al in de subtitel zou moeten legitimeren. Het samengaan van mensen uit Oost en West werd zichtbaar in de kinderen die eruit geboren werden, met hun vermenging van leefstijl en cultuur. Dat is het Indische verhaal achter de economische handel en wandel van Europeanen en Aziaten. En dat Indische verhaal is nog niet uit.

Het voorwoord. Belangrijk. Dat heb ik beknopt gehouden, omdat ik niet belerend wilde doen. Resultaat: men vindt het wat kort, dat voorwoord, maar ik vermoed dat die kritiek van de snellezers vandaan komt. Immers: er staat alles in dat het boek behelst. Joop van den Berg (Trouw, 27 november 1998) weet het en beoordeelt het boek met een redelijke onbevangenheid. Peter van Zonneveld (Vrij Nederland, 21 november 1998) had een uitgebreide inleiding gewenst en valt over een suggestieve passage. Zijn eigen stuk bevat zo’n inleiding, een enorme, ik zou bijna denken dat hij stond te popelen het me voor te doen. Jacqueline Bel (NRC Handelsblad, 29 januari 1999) lijkt de boodschap te begrijpen maar vergeet haar later te pas en te onpas toch maar weer.

Welke boodschap? Dat ik de weg van de Mesties tot en met de Indo-kinderen van de tweede generatie wilde volgen. En dat de lezer die het boek van voren naar achteren leest (een beleefd Indische uitnodiging) een beeld gegeven wordt van de geschiedenis van die bijzondere groep. Ik verduidelijk: een literair beeld.

In het voorwoord vermeld ik ook dat schrijvers die uit romantische motieven over het huidige Indonesië schrijven buiten het bestek van mijn bloemlezing vallen. Ik bedoel natuurlijk schrijvers als Kees Ruys, Duco van Weerlee en Wiecher Hulst. Jacqueline Bel noemt het een vaag criterium, je zou bijna denken dat ze het verschil niet kent tussen Indië en Indonesië. Want, vraagt ze zich af, waarom doen Rudy Kousbroek en Helga Ruebsamen wél mee, “of zijn zij niet romantisch?”.

Warhoofdige vraag. Ik heb niets tegen romantiek en ook niets tegen Indonesië, ik heb het over Indo’s en die stappen toevallig rond in het werk van Kousbroek en Ruebsamen. Ik vind ze niet bij Jeroen Brouwers. En Kester Freriks, die door de NRC-recensent wordt gemist, heb ik niet uit de bloemlezing gelaten omdat hij romantisch is. Zijn romantiek richt zich trouwens op een niet persoonlijk beleefd en verdwenen Indië en niet op Indonesië. Maar als hij op een oeuvre van zeven boeken in slechts één Indisch boek acht pagina’s wijdt aan een Indisch vriendje, hoe aardig ook, dan vind ik dat te weinig voor mijn bloemlezing. Waarmee ik niet zeg dat hij met zijn twintig jaar na dato herziene Indische verhalenbundel niet tot de Indische letteren behoort. Daar gaat het helemaal niet om in Oost-Indische inkt.

Men leest verder en krijgt langzamerhand in de gaten wat de bloemlezing beoogt. ‘Há, ik snap het nu,’ denkt men en roept meteen: ‘Maar Jill Stolk staat er niet in!’ Alsof het er mij om te doen is geweest om alle contemporaine Indische schrijvers in de bloemlezing te zetten. Dat is inventariseren en geen bloemlezen. Dat juist zij bij uitstek over Indo’s en Indisch-zijn heeft geschreven, is iedereen bekend. Zet je haar echter tussen een dozijn anderen, dan moet je vragen: hoe heeft zij erover geschreven?

Opvallend is dat men geen gewag maakt van namen die ik uit de relatieve anonimiteit van het ‘tweede circuit’ heb gehaald, zoals de voorbeeldige Wies van Groningen. Eerst maar wachten totdat de een of andere autoriteit roept dat ze bijzonder schrijft zeker.

Peter van Zonneveld heeft het in zijn artikel over ‘het gevaar dat literaire kwaliteit ondergeschikt wordt gemaakt aan politieke correctheid met terugwerkende kracht.’ Dit lijkt een interessante zin. Politieke correctheid slaat waarschijnlijk op de mode van historici om de positie van de Indo uitvoeriger te belichten dan tot dusver (niet) is gedaan. Die zogenaamde politieke correctheid kun je misschien aan Nederlanders toeschrijven, maar moeilijk aan een Indo die al jaren zit te wachten op een overzicht van de geschiedenis van zijn Indische voorouders.

Literaire kwaliteit wordt afgemeten aan een bepaalde norm die voortkomt uit consensus. Consensus ontstaat waar één denkt en tien anderen ja knikken. Hanteer je de Nederlandse norm op wat ik heb gebloemleesd, dan kan driekwart in de prullenbak. Hanteer je de Europese norm voor de Nederlandse letteren, dan kan vrijwel alles in de prullenbak.

De Indische wereld beschreven vanuit huiskamerperspectief is zelfs binnen de Indische letteren nooit als literair interessant aanvaard. In de huidige tijd, waarin je wekelijks met nieuwe literaire meesterwerken van overal ter wereld bekogeld wordt, kan het een verademing zijn om schitterende pulp uit het oude Indië te lezen. Dan hoor je weer eens een ander geluid dan die eeuwige P.A. Daum, onder wiens aanvoering van krantenmagnaat schrijfsters als Dé-lilah in no time de letteren uitgeschreven werden. En hoor je ook eens een ander die Tjalie Robinson in het gebruik van het petjôh voorging. Dát is ook canoniseren, zó ver moet het kwartaaltijdschrift Indische letteren van Peter van Zonneveld en consorten durven gaan in plaats van te blijven hangen in die vastgeroeste wetenschappelijke Leidse traditie van ze.

Ik heb tijdens het werken aan de bloemlezing verschillende lijstjes gemaakt. Eén liep van grofweg de eerste Indo-schrijver tot voorlopig de laatste: van G. Valette tot Basha Faber. Met louter Indo’s zou het natuurlijk een onderonsje zijn geworden dat de gemiddelde lezer geen breed kader biedt. Want waarom moet G. Valette zo nodig een lans breken voor de Indische jongen? Waarom zet Dé-Lilah een Amsterdammer temidden van een groep Indo’s te kijk? Waar zeurt Victor Ido toch over met zijn paupers? De redenen daarvoor vind je dus terug in denigrerende teksten die door anderen over Indo’s zijn geschreven.

De geschiedenis van de Indo staat niet los van die van zijn voorouders: Aziaten en Europeanen. Hoe bekend is die geschiedenis? Op de middelbare scholen wordt nauwelijks aandacht geschonken aan de geschiedenis van de Indo. Dat gaat veranderen. Deze bloemlezing wil daarvan een literair overzicht bieden.

Voor het verhaal begin je uiteraard in de oudste teksten te zoeken. Omdat Indië rond 1600 een geografisch groter gebied was dan het latere Nederlands-Indië en er in de door Portugezen bezette gebieden al een cultuur bestond die was ontstaan door vermenging van bevolkingsgroepen uit Oost en West, besloot ik om bij Jan Huygen van Linschoten te beginnen. Hij beschrijft een samenleving van ‘Mestiezen’, die we kunnen beschouwen als de oergroep van Euraziaten, waartoe de Indo’s behoren.

Dit vertrekpunt vroeg om een verduidelijking van het literaire kader. De Nederlandse, of koloniale, of Indisch-Nederlandse, of Indische letteren (valt u het enorme geharrewar in benaming op?) zijn toevallig gezegend met de aanwezigheid van vier grote namen die hun meesterwerken, deels of geheel, in Indië laten spelen: Multatuli, Couperus, Dermoût, Du Perron. Door dit grote vierkant in de bloemlezing te plaatsen zou het boek ook de niet ingewijde lezer in elk geval literair toch genoeg houvast moeten bieden. Een historisch kader geven wilde ik niet. Ik wilde met een literaire geschiedenis van Indo’s verbazing, nieuwsgierigheid en vragen oproepen. Maar geen vragen in de trant van ‘moeten die en die er niet bij?’

Terug naar de ‘vier grote namen’. Wat maakt iemand tot een groot schrijver? Stijl. Inhoud. Visie. Historisch bewustzijn. Een bijzonder oog (niet te verwarren met visie). De schrijvers van het grote Indische vierkant bezitten alle deze afzonderlijke kwaliteiten. En wat hun oog zo bijzonder maakt is dat die verder reikte dan de wereld van de Hollander en de Javaan, flora, fauna, de soos en de plantages. Het reikte ook tot de wereld van de Indo-Europeaan. En het is moeilijk een van deze schrijvers te betrappen op zoiets als stereotyperingen. Wat je niet kunt zeggen van schrijvers als Augusta de Wit, Carry van Bruggen, Hella Haasse en de ook in Indische kringen zeer gewaardeerde Johan Fabricius. De eerste twee van de genoemde schrijvers voeren de Indo of Nonna als verdacht op in respectievelijk Orpheus in de dessa en Een Indisch huwelijk. Hella Haasse geeft in Oeroeg haar held laatdunkende gedachten mee over Indische mensen en meneer Fabricius beschrijft zijn Indo-helden met een hinderlijk paternalistisch ik-heb-jullie-wel-door-toontje.

Er was al eerder een serieuze bloemlezing. Van Rob Nieuwenhuys, getiteld Het laat je niet los (1985). Een soort finale selectie van een serie van vier bloemlezingen die hij eerder onder verschillende titels publiceerde. Die bloemlezingen vormden de basis voor zijn befaamde Oost-Indische Spiegel (1972), een nog altijd onovertroffen standaardwerk over de Indische letteren. Nieuwenhuys ging op zijn smaak af, veelal inventariserend. Het mooiste van wat er is verschenen had hij al gebloemleesd. Daar een paragraaf aan toevoegen is stomweg doorgaan met inventariseren in de traditie van Nieuwenhuys.

Ik wilde iets ánders, niet omdat ik zo nodig anders wil zijn (dat ben ik toch wel, net als zovelen van ‘de Indische familie’), maar omdat het eens hoog tijd werd. Ik deed iets dat nog niet eerder gedaan was: de literaire geschiedenis van de Indo in kaart brengen. Als je er goed over nadenkt is het eigenlijk belachelijk dat het zo lang heeft geduurd. En, inderdaad, als de recensenten aan het einde van hun artikelen zijn, dan lijkt er iets veranderd aan de bril die ze al op hadden. Iets. Ze zien dat ze iets te lezen krijgen in een kader dat ze gewoonweg niet verwacht hadden. Ik vermoedde al dat ze lui waren.

Interessant is dat Marion Bloem in het Algemeen Dagblad (3 oktober 1998) klaagde dat het boek niet Indisch genoeg was. Met deze Indische schrijfster als bloemlezer waren ze mooi klaar geweest.

Het literaire establishment wordt bevolkt door gewoontedieren die er moeite mee hebben hun literaire norm bij te stellen en hun eurocentrische houding los te laten. Ik vraag ze niet ‘politiek of cultureel correct’ te zijn. De toename van multiculturele uitingen is echter sterk. Dus ze kunnen maar beter leren zwemmen willen ze niet verdrinken.

Moeten de Indische schrijvers van nu maar bij, zeg, de allochtonen-literatuur worden gevoegd? Nee. Wij hebben een andere geschiedenis. De Indische geschiedenis is niet opgehouden met de onafhankelijkheid van Indonesië. De tweede generatie Indo’s hebben hùn vervolggeschiedenis, al speelt die dan in Nederland. Er zijn er bij die de letteren uitkiezen als hun uitlaatklep. Dat is bekend. Het is in vakkringen en in de media gebruikelijk om rijtjes te maken die in één adem worden genoemd als men name-dropping meent te moeten plegen. Iedereen kent het rijtje Marion Bloem, Ernst Jansz, Jill Stolk, Frans Lopulalan. Het is niet slecht om zo’n rijtje een poosje te gebruiken, maar dat moet geen 15 jaar duren. Dat is dodelijk: je krijgt de indruk dat er geen nieuwe schrijvers bij komen. Die schrijvers staan heus wel op maar zij die het publiek voorgeven ze te volgen, liggen te slapen.

Marion Bloem heeft met Geen gewoon Indisch meisje de loot van de tweede generatie op de Indische tak geplaatst. Met de toevoeging van Nicolette Smabers, Theodor Holman, Glenn Pennock en mezelf aan ‘het rijtje’ kan iemand als Jill Stolk (om wie door meerdere recensenten geroepen werd) schitteren in afwezigheid. Geen onaardige rol voor een performer. Ze is trouwens niet de enige afwezige. Als zij interessant is voor de stuurlui aan de wal, dan zijn Yvonne Keuls, Hans Vervoort, Ralph Boekholt, Betty Roos, Mischa de Vreede en Basha Faber dat ook. En dan heb ik nog een rijtje interessante namen uit het ‘tweede circuit’ in mijn kaartenbak liggen.

Nogmaals: het is de kwestie niet wie wel of niet bij de Indische letteren horen. Voor Oost-Indische inkt is de keuze van schrijvers en teksten onderschikt gemaakt aan wat ik wilde (laten) vertellen. Waar Peter van Zonneveld onnadenkend ‘politieke correctheid met terugwerkende kracht’ in ziet. Hopelijk bestaat er niet zoiets als stereotiep denken met vooruitwerkende kracht.

Dat de Indische vader naar de smaak van Jacqueline Bel een wel zeer prominente rol krijgt toebedeeld, geef ik grif toe. Er was in mijn opzet geen plaats voor alle motieven uit het Indische leven. Maar ze moet niet Nicolette Smabers vergeten te noemen naast Marion Bloem als ze klaagt over te weinig moeders. En als ze zo van kruidenieren houdt, heeft ze zeker ook gezien dat een ruwe verdeling van 20 vrouwelijke en 30 mannelijke auteurs over 400 jaar genomen ongehoord en spectaculair is, wat je moeilijk in welk ander literatuuroverzicht waar ook ter wereld zult aantreffen. Gerekend vanaf de eerste vrouwelijke auteur in mijn bloemlezing is de stand zelfs gelijk. Had Hans van der Wall (de Indische schrijver achter het pseudoniem Victor Ido) in zijn toonaangevende functie van recensent niet zo braaf de opvattingen van P.A. Daum overgenomen, dan hadden de vrouwen het optelspelletje over de afgelopen 100 jaar ruimschoots gewonnen.

Een persoonlijke keuze. Dat is een bloemlezing per definitie. Weerspiegelt een bloemlezing de smaak van de samensteller? Uiteraard. Door de opzet van Oost-Indische inkt in mijn geval niet altijd. Ik heb met verdriet auteurs moeten overslaan van wie ik houd en morrend auteurs moeten opnemen om wie ik weinig geef of aan wie ik zelfs een hekel heb. Schitterende teksten heb ik moeten laten liggen. Wat niet wegneemt dat er een andere schittering voor in de plaats is gekomen. Eén waar je soms met een andere zonnebril naar moet kijken. Die je de Indische letteren op een andere manier laat zien en beleven. Is dat niet spannend?

Ten slotte. Je eigen naam aan een bloemlezing toevoegen is aanmatigend, jezelf weglaten is liegen. Zo luidt het zinnetje in bloemlezerspraat. Voor een Indo ligt het nog gecompliceerder. Laat je jezelf eruit, dan vraagt men waarom je weer zo’n bescheiden Indo moest zijn. In het tegengestelde geval krijg je de vraag of je je als Indo niet wat bescheidener had kunnen opstellen.

In mijn tot nu toe twaalfjarige schrijverscarrière heb ik mezelf nooit als Indisch schrijver willen laten bestempelen. Waarom niet? Omdat die kwalificatie iets beperkends in zich heeft en ik mijn positie zelf wilde bepalen: wanneer ik vond dat het tijd werd en vooral wanneer ik daaraan toe was. Nu dan, door mezelf in de bloemlezing op te nemen. Toegegeven: het is een luxe je eigen plaats te kunnen bepalen. Maar die krijg je niet cadeau.

Men zegt wel dat als je tien mensen vraagt een bloemlezing samen te stellen van de Indische letteren, je dan tien verschillende bloemlezingen krijgt. Afgaand op wat er over Oost-Indische inkt is geschreven ben ik geneigd te denken dat van de zogenoemde kenners er negen van hetzelfde zouden zijn geweest en eentje anders. Was getekend,

Alfred Birney

*** Dit artikel verscheen als antwoord aan de recensenten van Oost-Indische inkt; 400 jaar Indië in de Nederlandse letteren, werd eerder afgedrukt in de Pasarkrant, voorjaar 1999, en opgenomen in Yournael van Cyberney.

Een vogel op Java

Ooit zag mijn moeder, een Brabantse schoenmakersdochter, een raaf door haar slaapkamer vliegen. Ze richtte zich op, staarde naar het portret van mijn Chinese grootmoeder boven het voeteneinde van haar bed, en zag dat het eensklaps de magie had verloren die haar al te lang in de ban van mijn Indische vader had gehouden. Met de aangevoelde zekerheid dat die aan haar ziekbed gekluisterde Chinese tovenares daar in het verre Indonesië het leven had gelaten, stapte mijn moeder de volgende dag naar haar advocaat en zei: ‘Ja, ik weet het nu zeker: ik wil van hem scheiden.’

Twaalf jaar later, in de tijd dat Molukse jongeren op niet mis te verstane wijze van zich deden spreken door een trein te kapen en zo, ongewild of niet, een hele tweede generatie Indo’s een blauwe spiegel voorhielden, dook ik de geschiedenisboeken in en zeurde mijn vader de oren van het hoofd om hem tot het schrijven van zijn eigen geschiedenis aan te zetten. Met veel hoofdstukken over grootmoeder het liefst. Ik was me namelijk, onder invloed van de hippiecultuur en het bijbehorende geflirt met occulte zaken, intensief met mijn Chinese grootmoeder gaan bezighouden. Ik vereerde haar als een halfgod en droomde van een bezoek aan haar graf.

Regelmatig consulteerde ik een helderziende halve zigeunerin, die horoscopen trok, zich voor medium uitgaf en onderwijl achter mijn broertje aan zat. De halve zigeunerin briefde wel eens boodschappen van gene zijde aan mij over en mijn geloof in haar beweringen was onvoorwaardelijk. Maar dat nam af naarmate mijn Chinese grootmoeder met de jaren in mijn gedachten van halfgod naar oermoeder evolueerde.

Mijn vader zou zijn geschiedenis op papier zetten, dat had hij beloofd. Hem kennende zou er wel veel bloed over de bladzijden vloeien. Dus besloot ik om onafhankelijk van hem verhalen in Indonesië te gaan zoeken, waar ik nog wat tantes had wonen plus een zwik neven en nichten van de eerste tot en met de zoveelste graad.

‘Schrijf tante Ella maar,’ zei mijn vader. ‘Ina laat toch nooit wat van zich horen.’

Ik schreef een brief, die zich als volgt laat samenvatten: ‘Hallo tante Ella, ik ben uw neef A. uit Holland en ik speel met de gedachte eens een bezoek aan Surabaya te komen brengen.’

Ze schreef terug: ‘Je bent altijd welkom, lieve neef. Ik zal je alles over je vader vertellen. Neem je chocolaatjes mee? Die van hier zijn niet zo lekker als bij jullie. Zij kunnen niet ja, die Javanen. Ik zie met verlangen uit naar jouw komst.’

Ho! Liep mijn tante daar niet een beetje hard van stapel? Ik had enkel geschreven dat ik met de gedachte ‘speelde’. Dat zou ik dan ook twaalf jaar lang blijven doen.

Mijn vader schreef zijn boek en ik brandde er bijna mijn handen aan. Zo veel als hij vroeger wist te vertellen over zijn mysterieuze moeder, zo weinig bleek hij later over haar te willen schrijven. Het papier was voor hemzelf, niet voor haar en misschien ook wel niet voor mij bestemd. Toen ik me na lezing ervan liet ontvallen nu eens echt werk van mijn reis naar Indonesië te gaan maken, raadde hij me sterk af naar Surabaya en omgeving te gaan.

Hij, als Indo met een Chinese moeder en een Indische vader, had tijdens de Indonesische revolutie immers aan de kant van de belanda’s gevochten. Maar zijn zusters hadden met de Jap geheuld en zijn broers weer met de Indonesiërs. Wat dacht je waarom je vader in zijn eentje naar Nederland was gekomen? Ongetwijfeld liepen er in Indonesië nog wraakzuchtige lieden rond, voormalige Indonesische vrijheidsstrijders die nog een appeltje met hem te schillen hadden. Er zaten felle Madurezen bij, en hun wraak strekte zich uit tot in het zevende geslacht.

Niet alleen zijn bangmakerij weerhield mij van de oversteek. Vooral het feit dat mijn tante nog altijd in het ouderlijk woonde, wellicht gezellig samen met de geest van mijn Chinese grootmoeder, wier magische uitstraling voor mij nog altijd niet geheel van haar portret was verdwenen. Ik was, onder invloed van mijn Brabantse moeder tijdens mijn kinderjaren, nog altijd een beetje bang voor die doordringende blik en het was een huiveringwekkende gedachte straks oog in oog te komen staan met zo’n strenge vrouw, die vast een hoop van de kwalijke gedachten die ik omtrent mijn vader koesterde, zou afkeuren.

Maar angsten slijten. Je wordt een grote jongen en je tante een oude vrouw. God sterft in je en de geest van je grootmoeder ook. Wat blijft is de nieuwsgierigheid naar de verhalen van de figuranten die optreden in het boek dat mijn vader over zijn oorlogsjaren schreef. Wat was er van waar, wat niet?

‘Tante Ella,’ schreef ik, ‘ik wil nu eens echt een bezoek aan Surabaya komen brengen.’

‘Lieve neef, je schrijft steeds dat je komt, maar jouw oude tante ziet jou maar niet verschijnen. Kom nu maar gauw, je weet niet hoe lang een mens leeft.’

Dat is zo. Ik ging. En mijn onderzoek kreeg een onverwachte wending.

Mijn vaders ‘gisteren’ was veertig geleden. Daar had ik nog niet zo aan gedacht. Mijn vader trouwens ook niet. Er stonden helemaal geen voormalige vrijheidsstrijders op de hoek van de een of andere ‘gang’ mij op te wachten. Zij hadden in Surabaya een straat gekregen, de Jalan Pemuda , en hoe ik ook zocht, er was nergens een Jalan Indo te vinden.

Mijn tante was inderdaad een oude vrouw geworden. Alleen die droevige blik in haar ogen deed me nog enigszins aan de vergeelde foto’s uit mijn vaders fotoalbum denken. Maar ze was helder van geest. Ja, ze wist te vertellen dat mijn vader inderdaad op patrouille ging indertijd, dat hij aan het front had gezeten, maar wat hij nou precies had uitgespookt, nee dat wist zij ook niet. En wat wist ze dan te vertellen over zijn jeugd? Nou ja, hij hield erg van macaroni met kaas ja, en hij kon niet zo goed tegen sambal ja, waarom hij altijd werd geplaagd natuurlijk ja, en hij was als mooie jongen heel verlegen naar de meisjes.

Ze leek een warhoofd, mijn tante, maar ik wantrouwde haar: ik ken die Indische gewoonte wel om niet over elkaar te praten, wat men roddelen noemt, die ingewortelde schaamte, dat fatsoen, of wat is het.

Vragen kwamen op, antwoorden bleven uit, en van lieverlede ging ik maar de antropoloog in de buurt spelen, ook interessant, maar dan was ik toch liever naar Brazilië gegaan. Was het daar niks, dan hadden ze er tenminste de muziek nog. Hier zat ik in een kraakheldere nieuwbouwwoning bij een Indisch-Chinese familie, drie generaties bijeen, die kerstplaten uit Taiwan op een discoritme draaide, naar Kung Fu-films uit Hong Kong keek en me de godganse dag vroeg naar de prijzen van kleding en elektrische apparaten in Nederland. En die me bij het televisiejournaal vroeg of de Hollanders die met olie besmeurde, op het strand aangespoelde vogels zouden gaan roosteren dan wel braden.

Ik leerde dat mijn familieleden in Surabaya nog altijd niet veel met de Javanen op hadden, dat ze zich liever bij de Chinese gemeenschap aansloten en dat, toen de belanda’s er nog waren, de chocolaatjes beter smaakten, de zeep lekkerder rook en het belastingstelsel tenminste deugde. Maar geen woord over hun complexe verleden, de verdeeldheid in de familie ten opzichte van de Japanse bezetter en de Indonesische vrijheidsstrijd, waartegen mijn vader zich als enige van de familie had gekant om van de koningin een oranje kusje te kunnen krijgen.

Gefrustreerd tussen die luchtwortels uit het verleden rondstappend, herinnerde ik me het eigenlijke doel van mijn komst weer, zoals dat twaalf jaar eerder was geboren: het graf van mijn grootmoeder bezoeken. Mijn negentienjarige neefje Jongky, kleinzoon van mijn nicht Josta en een verdwenen Japanse soldaat, trad op als mijn begeleider.

Het graf lag in Ungaran, dichtbij Semarang.

We maakten een omweg via Yogya om aldaar door ene Daatje – een muzikale “zus” – te worden ontvangen. Deze kleindochter uit mijn grootmoeders eerste huwelijk was een aan nasi gudek verslingerde lachebek die zei ooit voor mij, toen ik nog een kleine jongen was, piano te hebben gespeeld tijdens haar conservatorimstudietijd in Nederland.

Haar huurhuis lag binnen de muren van de keraton , waar een tempo doeloe-sfeer hing. In de logeerkamer hing een portret van Daatjes moeder, de enige dochter uit het eerste huwelijk van onze grootmoeder. Het leek sprekend op het portret dat zo lang boven het voeteneinde van mijn ouders’ bed had gehangen. Alleen hing er niet zo’n duistere wolk omheen.

Voor het slapengaan rookte ik een sigaret op de voorgalerij, sloeg de muggen van mijn armen, op het terrein lag brandend afval dat een lange rookpluim naar de maan zond.

Middenin de nacht schrok ik wakker en zag mijn neefje recht overeind in bed zitten. Hij keek me verwonderd aan. En ik hem. Ik dacht dat ik hem wakker had gemaakt, misschien door het slaken van een kreet of zo. Ik verontschuldigde me op voorhand door te zeggen: ‘Sorry. Niets aan de hand, ik heb maar gedroomd.’

Onzinnig. Ik kon me helemaal geen droom herinneren. We spraken er niet over bij het ontbijt en in de bus naar Ungaran. Dat zouden we pas later doen.

Op het verwaarloosde landgoed van een goklustige tante lag een familiebegraafplaats die door bridge en roulette bedreigd werd. Terwijl mijn neefje zich met de oude tuinjongen onderhield over mijn onbeleefd doorslapende want stevig drinkende tante, de Hollandse weduwe van een gestorven oom, zocht ik het graf van mijn grootmoeder op.

Ik nam plaats op een bakstenen richel langs het pad, zo precies mogelijk op de hartlijn van het graf. Dat daar een geraamte onder de grond lag, daar dacht ik niet aan. Eigenlijk dacht ik helemaal niets, totdat ik boven me hoorde roepen, omhoog keek en een raaf boven het terrein zag cirkelen. De raaf cirkelde driemaal boven het graf van mijn grootmoeder en wiekte kraaiend weg. Toen herinnerde ik me de droom van mijn moeder, als een vergeten sprookje.

De busrit terug, bergafwaarts, ging zo hard dat ik dwanggedachten kreeg te verwerken, zoals deze: ik heb het graf van mijn Chinese grootmoeder bezocht als bekroning op mijn leven en nu gaat een dolgeworden Chinese buschauffeur in een wedloop met een andere bus mij en mijn karmagenoten de afgrond in rijden. Vandaar die raaf zoëven.

Nee, ik kwam heelhuids via Yogya weer in Surabaya terug.

Daar lag ik, vermoeid van de reis, op bed uit te rusten, toen mijn nicht Josta de slaapkamer binnenkwam.

Ze zei: ‘Jongky had een droom in Yogya toen jullie bij Daatje waren. Maar hij heeft jou niet durven zeggen. Hij denkt jij bent bang ja.’

‘Toch geen nare voorspelling of zoiets?’

‘Nee, niet. Jullie liggen te slapen en hij ziet opeens de deur opengaan en een oude vrouw binnenkomen. Jij sliep. Zij droeg een witte kabaya, je weet: grootmoeder droeg altijd een witte kabaya.’

Na deze mededeling veerde ik overeind en onderwierp mijn neefje aan een grondig verhoor.

Of hij grootmoeder soms had gekend.

Nee.

Of hij soms ook die zwarte vogel had gezien de volgende dag.

Ja.

Of hij vaker zulke verschijningen had gekregen.

Nee, nooit. En trouwens: het was geen echte droom, eerder een soort halfslaap, hij had zijn ogen open gehad. Hij was overeind gekomen toen zij haar hand naar hem uitstrekte, en een fractie later was ik overeind gekomen. Om vervolgens tegen hem te zeggen: ‘Sorry, niks aan de hand, ík heb maar gedroomd.’

Dit soort dingen verzin je niet zo maar, bedacht ik, hij moet de waarheid spreken.

‘Waarom heeft grootmoeder zich niet aan mij laten zien?’ vroeg ik een beetje jaloers, terwijl ik het antwoord zelf wel kon bedenken.

‘Zij heeft jou willen groeten,’ zei mijn nicht. ‘Maar omdat zij weet jij bent bang zij doet zó ja.’

Jongky, een nuchtere jongen met een hang naar Japan, het land van zijn onbekende grootvader, wist zelf niet wat hij ervan denken moest. Was er ook niet bijzonder van ondersteboven. Het was zo gebeurd. Nou, sudah. Al.

Zelf begon ik de dagen erop met de gedachte te spelen dat ik hem misschien onbewust datgene heb laten dromen waar ik zo lang bang voor was geweest: de geest van mijn grootmoeder te zien krijgen. Maar dan, als telepathie bestaat, dan moet er nog veel meer bestaan.

Nee, hierover verder nadenken, daar had ik geen zin in. Het was er trouwens veel te warm voor. Maar ik vond het mooi, zo mooi, dat ik niet meer wist wat ik na deze bedevaart nog verder te zoeken had in het Indonesië van 1987/1988.

Het voorval sliep in mijn herinnering toen ik het vliegtuig terug nam naar Nederland. Ik verlangde alleen nog naar frisse lucht en patat met mayonaise. Links van mij zat een landbouwstudent uit Wageningen, rechts een Drent die de familie van zijn vrouw in Ambon had bezocht. Over en weer wisselden zij ervaringen uit, terwijl ik zo’n beetje zat te dommelen.

Ik hoorde de landbouwstudent zijn verontrusting uitspreken over het feit dat hij in Malang, waar hij een half jaar had gezeten, zoveel jongetjes met pistolen en geweren door de kampongs had zien lopen. Niet dat hij een nieuwe Indonesische revolutie vreesde, nee. ‘Maar die kinderen,’ zei hij, ‘die schieten werkelijk op alles wat ze maar zien bewegen, zolang het tenminste geen mensen zijn.’

‘Want weet je,’ vervolgde hij, ‘dat er op heel Java geen vo-gel-meer-te-vin-den-is? Allemaal uit de lucht geschoten!’

‘Ja, logisch,’ zei de Drent, ‘die mensen moeten toch eten.’

Ik zette de leuning van mijn stoel recht en mengde me in het gesprek. ‘Wacht even, wat zei jij daar? Op heel Java geen vogel meer te vinden?’

‘Nee,’ zei de landbouwstudent. ‘Heb jij dan soms een vogel gezien?’

Ik dacht even na.

‘Eh… nee, nu je zegt… Ik heb ook geen vogel gezien.’

Dat zijn zo van die antwoorden op vragen die je jezelf helemaal niet stellen moet.

De Volkskrant, zaterdag 10 sep 1988.

Tekening: Waldemar Post

The good mole

raaf One morning the good mole was turned out of his bed by two ravens in uniform. They told him to get out of his hole immediately. When he asked for their identification they sniggered a little, made jokes about his blindness, and then said: ‘We have a weekend contract, a gig, badly paid, so do us a favour and leave your hole.’
Without further discussion they roughly pulled him outside.
‘Any family members indoors?’
The mole shook his head and mumbled: ‘Divorced.’
‘Good,’ said the first raven. ‘Listen, you had the temerity to dig underneath the king’s flowerbed which had been especially created for this weekend. Therefore the chances are that it is about to collapse. And the king has already such trouble with his back. So clear off! We’ve given you more than enough notice now.’
‘But I was not given a temporary digging restriction at all,’ said the mole in defense of himself. ‘Therefore I am not guilty of anything!’
‘Ah,’ said the second raven, ‘who’s talking about guilt. You won’t get a fine you know. C’mon, have a good look around you and explore this spacious land. You wouldn’t make a fuss about a bit of land, would you?’
The good mole was getting nervous because of the bright sunlight and did not protest any longer, and a little further up he disappeared under the ground again. The ravens fitted a sign on the flowerbed which said N0 TRESPASSING, drew their swords and stood sentinel on either side of the hole.
That night the good mole could not get to sleep. His new hole, dug in a hurry, did not meet the regulations of containing at least one emergency exit. Worried about this defect he started to dig all over again. But once he got going, he came upon a thin obstruction which instantly ruptured. He heard the shrieks of a woman, a man swearing and then a call for help. Barely had he recovered from the shock when he was grabbed by the collar, taken outside and given a whack on his head by two feathered men.
When the sun stood high in the sky he regained consciousness in a hollow tree flanked by the two ravens. The ravens were of the opinion that the mole should be on trial for a disturbance of domestic peace. The good mole, however, appealed on the grounds that circumstances beyond his control had forced him to dig without preconceived plan.
‘The case is very precarious. Notwithstanding your circumstances you shall at least have to be arrested and charged with voyeurism. You caught the king with his mistress, didn’t you, and what’s more, in a compromising position,’ sniggered the ravens.
‘But I haven’t seen a king at all, let alone his mistress!’ said the good mole in defense of himself.
‘Hmm ye-es, we didn’t take your blindness into consideration a moment ago.’
Relieved the good mole made a move to leave the hollow tree.
‘Hold on, just you wait a minute! Now that you know about the whole affair… You only need to make a phone call to a journalist and the king hangs.’
‘That’s what I would never do. I swear! And isn’t it because of your thoughtlessness that I came to know about it?’
‘Well, yes, it’s distressing, but it can’t be helped,’ they decided shrugging their shoulders.
It was a long trip to the sea and to relieve the boredom the ravens took turns in hurling the mole to each other. When they dropped him, somewhere over the water, they said to each other: ‘It was well worth the trouble. The king’s mistress looked superb.’
And chortling they tossed their stained tissues after him.

De Volkskrant, 4 jul 1984

Mikado pers, Den Haag: 1984. Bibliofiele oplage van 75 genummerde & gesigneerde exemplaren. Illustraties: Alfredo Prein

Copyright © 1984, Alfred Birney
From Fantasia, a collections of stories. Amsterdam: Contact, 1999
Translation by Amy Horn. No reproducing allowed in any form without written permission from the author

 

Hallo

Hallo, ik ben een meerval en zwem rond in een paar boeken van deze geheimzinnige schrijver. Ik weet zelf niet precies welke boektitels dat zijn, want ik kan niet lezen. Eerlijk gezegd vreet ik de boeken van Alfred Birney liever gewoon op, snapt u wel?