Een gordel van smaragd? Van Multatuli tot Birney – een lezing

Op vrijdag 18 oktober 2019 vond in zaal 019 van het Lipsius-gebouw van de Universiteit Leiden de Derde Indische Letteren-lezing plaats met een voordracht van dr. Jacqueline Bel, universitair hoofddocent moderne Nederlandse letterkunde aan de Vrije Universiteit Amsterdam, onder de titel:

Een gordel van smaragd? Van Multatuli tot Birney

Hierboven een opname van het derde en laatste deel van de lezing. Van de volledige lezing zijn voor zover bekend (nog) geen opnames. Overigens verschijnt van de lezing mettertijd een artikel. De uitnodigingstekst voor bijwoning van de lezing luidde als volgt:

In het beroemde slot van de canonieke en kritische roman Max Havelaar uit 1860, waarin Multatuli koning Willem III erop wijst dat de Javaan in zijn naam wordt mishandeld, wordt de kolonie omschreven als ‘’t prachtig ryk van Insulinde dat zich daar slingert om den evenaar, als een gordel van smaragd…’ Later werd het gebruikelijk Nederlands-Indië aan te duiden als de ‘Gordel van smaragd’, een cliché met een tempo-doeloe-inkleuring van de tropische schoonheid van de Indonesische archipel en zijn inwoners.

Alfred Birney, auteur van de bestseller De tolk van Java (2016) ‘haat’ deze term dan ook, zo meldt hij in een interview uit 2018. Elders noteert hij: ‘Geen romantische verhalen over de Gordel van Smaragd met zijn groene sawa’s en mystieke sfeer, maar levendige vertellingen over multiculturele spanningen.’ Deze verschuiving in de betekenis roept vragen op. Wanneer werd de kritische visie in de Max Havelaar vervangen door een nostalgisch tempo-doeloe-verhaal? En in hoeverre staat de Indisch-Nederlandse literatuur nu in de kritische traditie van de Max Havelaar? Welke elementen komen terug in de Indische roman die na 1860 populair wordt in de (post)koloniale literatuur? In de derde Indische Letterenlezing zal Jacqueline Bel ingaan op deze vragen, waarbij zij een tocht maakt langs een aantal Indisch-Nederlandse romans van 1860 tot nu, van de Max Havelaar tot De tolk van Java.